eu

eu
eu

domingo, 17 de maio de 2020

Honrando a Don Ricardo no paseo da Calsada cambadés



CArvalho Calero. Fotografía de Moncho Rama
Hoxe, 17 de maio de 2020, Día das Letras Galegas, o Concello de Cambados organizou un pequeno pero moi lindo acto no Paseo da Calsada, fronte ao monumento a Ramón Cabanillas, para honrar a figura e a memoria de Carvalho Calero.

Intervín brevemente nel para glosar a figura e traxectoria de Don Ricardo e logo, con intermedios musicais dos gaiteiros, bos amigos/as cambadeses como Domingo Tabuyo, Vila Ribadomar, Manolo Núñez, Moncho Caride, Maribel Iglesias e a miña compañeira Isabel recitaron textos do sabio ferrolán.

Na preciosa mañá de maio que gozamos, as súas voces lanzaron os versos do poeta ao vento e aos corazóns. O himno de Pondal e Veiga fechou o evento.

No seguinte enlace pódese ver un vídeo do acto.


martes, 14 de abril de 2020

DON RICARDO CARVALHO CALERO

D. Ricardo Carvalho Calero conversando comigo na Praza de Mazarelos, en 1986 (Foto de Isabel G. Avión)
Referencias para se achegar ao talento creativo, ao maxisterio intelectual, á figura cívica e ao perfil humano de Don Ricardo Carvalho Calero

Arredor do vindeiro 17 de maio de 2020 teremos oportunidade de festexar e render xustísima homenaxe á figura do sabio ferrolán Ricardo Carvalho Calero (30.X.1910-25.III.1990). 
Abonda unha simple enumeración das facetas que desenvolveu ao longo da súa traxectoria para decatarse da relevancia que lle corresponde e da valía e magnitude do seus variados esforzos e contribucións: poeta, dramaturgo, narrador, colaborador de prensa, brillante alumno da Universidade compostelá, activo socio do Seminario de Estudos Galegos, militante galeguista, miliciano e tenente no exército republicano, preso político no cárcere de Jaén ao acabar a guerra, profesor case clandestino de academias e pasantías no seu Ferrol natal durante a inmediata posguerra e logo no Colexio Fingoi de Lugo, docente no instituto “Rosalía de Castro”, primeiro catedrático de Lingüística e Literatura Galega na Universidade compostelá a partir de 1972, gramático, numerario da RAG, teórico e activista do reintegracionismo, membro de honra da AELG e da AGAL, socio da Academia de Ciéncias de Lisboa, medalla “Castelao” en 1984, Fillo Predilecto de Ferrol (1990)...

Foi a súa, en palabras da súa filla Mª Victoria, “umha vida densa e austera, dedicada a trabalhar por Galiza e pola sua cultura”. Fernán-Vello e Pillado Mayor esencializaron o seu perfil asegurando que foi “un home de lúcida palabra, afirmada galeguidade e livre espírito” que soubo manter decote, ademais, “a sua voz insobornável e crítica, radical e elegante, esperanzada e persistente”.

No desexo de contribuírmos ao coñecemento da súa variada obra e co ánimo de axudarmos a se orientar na xa nutrida produción bibliográfica que o seu quefacer xerou ata o momento, ofrecemos a seguir este monllo de referencias brevemente comentadas, a xeito de convite a mergullarse durante os días que veñen nelas. Poderemos así levar ás aulas (e ás rúas) toda a riqueza que atesouran convertida en actividades didácticas, culturais e/ou lúdicas, á procura sobre todo desas xeracións máis novas que necesitan beber nas fontes limpas da nosa tradición máis honesta e universal, a que Carvalho Calero tan ben encarnou en vida e que simbolizará xa para todo o sempre.

Produción poética

Don Ricardo, que deixou dito que “o máis íntimo da miña personalidade está reflexado na poesía”, comezou a súa traxectoria lírica na pre-guerra, con dous poemarios en castelán - o modernista Trinitarias (Imprenta de ‘El Correo Gallego’, 1928) e o juanrramoniano e lorquiano La soledad confusa (Ed. Nós, 1932) -, e outros dous en galego: Vieiros (1931) e O silenzo axionllado (1934). Estes últimos, saídos do prelo de Ánxel Casal, teñen diverso xorne: mentres o primeiro permanece ancorado aínda no simbolismo e no influxo de Rubén Darío, o segundo, acollendo ecos neopopularistas, neotrobadorescos e imaxinistas, representa unha contribución importante para a consolidación das novas correntes estéticas que bebían máis ou menos directamente da sensibilidade das vangardas (sobre todo do creacionismo e algo tamén do surrealismo), aínda que sen chegar a asumir todas as súas audacias.

Tense sinalado que, desde moi cedo, a poesía de Carvalho articulouse nun triplo eixo temático: o transcendente (poemas de corte filosófico e relixioso), o erótico-amoroso e o cultural e/ou clasicista (poemas de referencias míticas, bíblicas, históricas e artísticas). Tamén se ten subliñado o ton cerebral, meditativo, racional de moitos dos seus poemas, en oposición á poesía “apaixonada”. El propio afirmou que “a poesia para min non é outra cousa que catarse, non é un fin en si mesmo: é unha maneira de expresar esa trascendéncia, unha maneira de purificar-se, de purgar as angústias, as preocupazóns do home”. Formalmente, foi un versificador versátil, que apostou unhas veces polo rigor métrico e outras, en troca, polo versolibrismo.

En 1993, Claudio Rodríguez Fer ofreceu no volume Poesía perdida (Eds. do Castro, Serie Documentos, núm. 101) o conxunto da poesía en español escrita por D. Ricardo e agrupada e organizada polo propio profesor en cinco libros, titulados respectivamente Versos para olvidar (con versos escritos entre 1925 e 1930, bastantes dos cales apareceran no libro Trinitarias), Versos para romper (composicións elaboradas entre 1929 e 1944, algunhas das cales fixeron parte do xa citado La soledad confusa), Romancero de apócrifos y canónicos (conxunto de 31 romances escritos entre 1930 e 1941 e protagonizados por figuras bíblicas), Teoría de Eva (conxunto de cen sonetos de fasquía modernista dedicados a diversos protótipos femininos, que foi composto entre 1939 e 1941 no cárcere xienense) e, por último, Avena loca (54 textos poéticos escritos entre 1945 e 1947).

Na posguerra, Carvalho Calero fixo a súa contribución para a resurrección poética do galego en plena ditadura franquista, nutrindo cos seus versos varias das tendencias que daquela se manifestaron (culturalista, intimista, existencial…), mais non a “comprometida”, que el propio refugaba en liñas xerais pola moitas veces manifesta desidia desa corrente á hora de atender os aspectos formais e retóricos e polo frecuente esquematismo maniqueo con que presentaba a complexidade dos feitos e condutas sociais. Coas súas palabras: “Un poema pode ser bo ou mao independentemente de que o seu contido ético sexa xusto ou inxusto… O absurdo é crer que abonda con escoller eses temas para facer un bo poema e que o volume do berro ideolóxico suple a altura do ton poético”. Non admira, por iso mesmo, que gabase moito máis nos seus comentarios críticos a produción coeva dun Cunqueiro ou dun Díaz Castro que a poesía combativa dos poetas socialrealistas.

Libros de Don Ricardo contribuíron para as pioneiras coleccións “Benito Soto” de Pontevedra (Anxo de terra, 1950) e “Xistral” de Lugo (Poemas pendurados dun cabelo, 1952), así como para a colección poética “Salnés” da editorial Galaxia (Salterio de Fingoy, 1961, núm. 2). A vertente metafísica, filosófica e existencial é a dominante neles, con continuas referencias a motivos como a finitude humana, a loita entre materia e espírito, a procura de Deus, etc. O seu autor sitúase así preto da chamada “Escola da Tebra”, aínda que con notas moi singulares.

Case todo este ciclo poético en galego de preguerra e posguerra reuniuno o propio autor no volume Pretérito imperfecto (1927-1961), publicado polas Eds. do Castro en 1980, con revisión lingüística e ortográfica da súa propia man. Dous anos despois, Carvalho abría un novo ciclo co volume Futuro condicional (1961-1980), tamén publicado por Eds. do Castro (1982), no que recompilou, ao lado de abundante poesía inédita, algúns dispersos en publicacións periódicas.
No terceiro e derradeiro ciclo da súa traxectoria poética, Carvalho Calero acentuou a madurez expresiva e a intensidade emotiva, que se tinxiu claramente de notas melancólicas e estoicas. Se Cantigas de amigo e outros poemas (1980-1985) (AGAL, 1986) pode lerse como un libro organizado en tres grandes tipos de composicións (as que tratan das relacións humanas e amorosas, enunciadas por voces femininas; as que amosan un certo transfundo histórico, non exento de toques escépticos, e, finalmente, as que se debruzan sobre as eternas cuestións existenciais – o amor, a morte, o correr do tempo, a felicidade imposíbel…-), Reticências… (1986-1989) (Ed. Sotelo Blanco, col. Vento que zoa, 1990), de publicación xa póstuma, traduce con sinceridade conmovedora, axustándose frecuentemente á ríxida estrutura do soneto, os derradeiros latexos do corazón de D. Ricardo no solpor da súa vida.

En 1992, Pilar Pallarés preparou e publicou na Colección Esquío a escolma Fillo de Eva (88 poemas de Ricardo Carvalho Calero), cun limiar no que se ofrecen incisivas e moi lúcidas análises e perspectivas sobre a poesía do ferrolán.

Produción narrativa

Dúas son as novelas relevantes que escribiu Carvalho Calero. Por unha banda, A gente da Barreira, que coñeceu diversas edicións desde que se fixo merecedora do premio convocado en 1949 pola editora “Bibliófilos Gallegos”1, inaugurando a narrativa galega de posguerra. Continuadora das mellores esencias estilísticas da prosa do “Grupo Nós”, nomeadamente Castelao e Otero Pedraio, a novela amosa con enfoque realista unha concatenación de capítulos con entidade propia, ambientados na Galiza rural de finais do s. XIX e primeiras décadas do s. XX, poboada por tres xeracións sucesivas de fidalgos e campesiños, señores (morgados ou segundóns) e criados. Como resume Araceli Figueroa, trátase dunha “novela-fresco, mais en miniatura”, que recolle “o momento histórico, social e político dunha sociedade, reflectido a través dos retratos dunha familia”.

Por outra, a tecnicamente prodixiosa Scórpio, merecedora no seu día do Premio da Crítica (1987)2. Este romance caleidoscópico encerra numerosos elementos autobiográficos, pois o personaxe protagonista, “Rafael Martínez Pinheiro”, vive unha peripecia na Galiza e na España das primeiras décadas do século XX que presenta numerosas coincidencias coa que o propio Carvalho Calero desenvolveu, se ben é certo que o final tráxico do personaxe ficcional durante un bombardeo en Barcelona en 1938 non casa coa biografía do escritor.

A maiores, Carvalho tamén escribiu varios relatos breves, algúns deles dados a coñecer inicialmente na revista Grial. En 1984 as Ediciós do Castro reuniron baixo o título de Narrativa completa a súa novela A gente da Barreira e os relatos “Os señores da Pena”, “O lar de Clara”, “As pitas baixo a chuvia”, “Os tumbos”, “A cegoña” e “Aos amores seródios”.
“Os señores da Pena” e “O lar de Clara” son dúas novelas breves cun motivo temático común á propia A gente da Barreira: o da decadencia de dúas familias galegas, rural e fidalga unha, urbana e negociante, outra. Tense sinalado o que de autobiografismo pode haber na segunda delas, ambientada nunha cidade con mar (Ferrol?) e protagonizada por un home que semella responder en varios aspectos á figura do propio pai de D. Ricardo.

Tamén se predica este trazo para o relato “As pitas baixo a choiva”, do que hai unha edición relativamente recente, 2008, da man da casa editora ferrolá Embora, con ilustracións de Alberto Toval. A acción (unha anécdota de infancia arredor dunhas galiñas) ambiéntase en Serantes, onde a familia de Don Ricardo pasaba os veráns cando el era neno. O mesmo pode dicirse de “Os tumbos”, que tamén nos transporta á época dos veráns infantís do autor en Serantes e que ten como protagonista unha criada que aguza o seu enxeño para, cunha estrataxema en que intervén o medo e o misterio, tentar precipitar o regreso da familia veraneante á cidade, pois nela atopábase o noivo a quen aquela botaba moito de menos. Pola súa vez, “Aos amores serodios” aborda o mesmo motivo temático que a peza teatral Os vellos non deben de namorarse, mais expón unha tese antitética á do título ideado por Castelao. Por último, o relato “A cegoña” literaturiza unha anécdota que Carvalho lle escoitou contar na mocidade a unha muller que lle daba clases de alemán.
Produción dramática

Tamén se manifestou o talento creativo de Carvalho Calero no campo dramático e teatral, ao que dedicou esforzos na faceta propiamente autorial, como crítico, na animación de diversas experiencias no Colexio Fingoi de Lugo e como colaborador entusiasta dos Cadernos editados pola Escola Dramática Galega.

En 1971 a editorial Galaxia publicou o volume Catro pezas: A sombra de Orfeo. Farsa das zocas. A arbre. Auto do prisioneiro. Once anos despois, o autor xuntaba novamente esas catro obras e aínda outras tantas inéditas (O fillo, Isabel, O redondel, Os xefes) para ofrecer, da man das Eds. do Castro, o seu Teatro completo.

O fillo, escrita por D. Ricardo cando apenas contaba 23 anos coa intención (frustrada) de a publicar no boletín Nós e premiada máis tarde, xa na posguerra (1947), nun certame teatral promovido pola colonia galega bonaerense, está protagonizada por unha muller que tenta conciliar os dous arquetipos contraditorios de virxe e mai, nunha loita de instintos que a súa criada soubo non obstante fundir harmoniosamente.

Isabel está protagonizada por un home viúvo, Mario, que recupera en forma de pura ensoñación a súa muller morta.

A sombra de Orfeo xira arredor da figura dun músico talentoso e de grande atractivo, Rafael, que, non obstante, refuga as pretensións amorosas que lle formulan seis mulleres de diversa personalidade para se consagrar por enteiro á súa vocación artística.

A Farsa das zocas está inspirada nun relato popular recollido en terras de San Sadurniño por unha alumna de Carvalho no Colexio Fingoi, Esperanza Carnero Dopico, e amosa un tratamento guiñolesco e caricaturesco dun sucedido que involucra a unha muller defunta de quen intentaron aproveitarse malevolamente o seu marido e a súa cuñada.

Na peza A arbre, Carvalho Calero revisita de xeito abstracto e simbólico o relato bíblico da expulsión do Paraíso para presentar o amor como causa esencial da infelicidade humana. A peza O redondel adapta nun acto o drama O círculo de xiz, do escritor chinés Li Hsing-Tao, inspirado na coñecida historia do rei Salomón e dúas nais que se disputaban un fillo. Foi composta por Carvalho Calero para representar polo alumnado do Colexio Fingoi, baixo a súa propia dirección.

O Auto do prisioneiro é a máis expresionista e existencial das súas pezas, que algúns consideran mesmo algo kafkiana, e nela Don Ricardo tentou, en palabras súas, “refletir numha forma moderna, poética e incisiva, a angústia do home engaiolado na sua finitude, mas com umha fáustica sede de além”. O protagonista, un prisioneiro que non carece de nada na súa cela, interrógase sobre a existencia ou non do director da cadea, que disque é seu propio pai, a quen nunca viu.

Por último, Os xefes ambiéntase nunha guerra para subliñar esquematicamente, con estratexias en que o paralelismo escénico e actancial é moi destacado, o que de semellanza de fondo hai en idearios aparentemente contrapostos e incompatíbeis. Esas semellanzas resúmeas o propio Carvalho alundindo á “escravitude dos chefes com relaçom ás massas e o da manipulaçom das massas polos chefes”. Desa maneira, engade, “escuitamos as mesmas soflamas, contemplamos as mesmas atitudes, observamos as mesmas convençons, estimamos os mesmos valores” nos dous bandos, aínda que traben unha guerra tan feroz como inútil, pois ao final os líderes dos dous exércitos amañan un pacto.

Produción ensaística e investigadora

O campo en que a figura intelectual de Carvalho Calero brilla con forza especial é, sen dúbida, o da produción ensaística e investigadora.

Como filólogo e como gramático, convén sinalar a importancia divulgativa da súa Gramática elemental del gallego común3 (que, en palabras de Montero Santalha, “foi na cultura galega um acontecemento de enorme transcendência”, con nada menos que sete edicións consecutivas) e mais o relevante papel que desempeñou no seo da Real Academia Galega, tanto en 1971 como en 1979, na conformación dunhas Normas ortográficas e morfolóxicas da lingua galega, antes de que a exacerbación de posicións conducise a un conflito feroz entre “reintegracionistas” (lusistas) e “isolacionistas” (antilusistas), con “caza de bruxas” incluída, que aínda hoxe non demos superado coa suficiente madurez.

Como sociolingüista, o seu contributo lúcido e honesto para a análise histórica do proceso de substitución idiomática que vén padecendo a nosa sociedade e para o deseño de políticas normalizadoras, que se concretou en forma de numerosos artigos, relatorios, conferencias, etc., reúnese esencialmente en catro volumes: Problemas da língua galega (Sá da Costa Editora, Lisboa, 1981), Da fala e da escrita (Galiza Editora, 1983), a primeira parte de Letras Galegas (AGAL, 1984) e Do galego e da Galiza (Ed. Sotelo Blanco, 1990). Tamén ofrece unha escolma dos seus textos sobre a questione della lengua o libro Ensaio sociolingüístico. Antoloxía (1997), preparado por Gonzalo Constenla para a Historia da Literatura editada en fascículos pola AS-PG e A Nosa Terra.

O Carvalho Calero historiador e crítico literario ofreceu dúas monografías imprescindíbeis: Aportaciones a la literatura gallega contemporánea (Ed. Gredos, Col. Biblioteca Románica Hispánica. II, Estudios y ensayos, núm. 25, 1955), en que plasmou o esencial da súa tese de doutoramento, e a impar e monumental, en todos os sentidos, Historia da literatura galega contemporánea (1808-1936) (Ed. Galaxia, 1ª ed., 1963, 3ª ed. 1981), que, entre outros moitos méritos, deixou definitivamente asente o criterio idiomático para delimitar o corpus da nosa literatura, fronte a calquera tentación asimilista ou subsidiarizante.

De idéntica índole, a xeito de amplificación ou complemento desa Historia…, son os volumes Libros e autores galegos: dos trovadores a Valle Inclán (Fundación Barrié de la Maza / Real Academia Galega, colección Galicia Viva, núm. 1, 1979) e Libros e autores galegos. Século XX (Fundación Barrié de la Maza, colección Galicia Viva, núm. 2, 1982), que D. Ricardo preparou coa axuda de Lydia Fontoira. Mais a achega de Carvalho no campo dos estudos literarios non ficou niso, pois con posterioridade xuntou moitos dos artigos, comentarios e recensións que puntualmente confeccionou sobre obras e figuras da nosa literatura de todas as épocas (medieval, Séculos Escuros, Rexurdimento, contemporaneidade…) en volumes como Letras Galegas (AGAL, 1984) e mais Estudos e ensaios sobre literatura galega (Eds. do Castro, 1989).

No ano 2000, co gallo do décimo aniversario do pasamento de Don Ricardo, Laura Tato editou o volume Escritos sobre teatro (Biblioteca-Arquivo Teatral Francisco Pillado Mayor- Universidade da Coruña, núm. 11), unha colectánea de 32 textos, ordenados cronoloxicamente, en que o ferrolán se ocupa de historiar, comentar e analizar obras e autores moi emblemáticos do teatro de noso.

Don Ricardo dedicouse, ademais, a un estudo particularizado dalgúns autores, con volumes como Sete poetas: Rosalía de Castro, Eduardo Pondal, Manuel Curros Enríquez, Antonio Noriega Varela, Ramón Cabanillas, Luís Amado Carballo, Manuel Antonio (Ed. Galaxia, 1955).

Ben coñecida a súa rendida admiración polo poeta cambadés Ramón Cabanillas (prologaría, de feito, as súas Obras Completas) e polo escritor ourensán Otero Pedraio, de quen tomou, por exemplo, o nome dun dos personaxes oterianos máis destacados, “Martiño Dumbría”, para asinar traballos na revista Grial. O autor de Arredor de si foi, non por acaso, quen pronunciou o discurso de acollida o día do seu ingreso na Real Academia Galega, o 17 de maio de 1958.

Tamén destaca, nesta mesma perspectiva, a atención emprestada polo profesor a Castelao (con numerosos traballos finalmente recollidos no volume Escritos sobre Castelao, Ed. Sotelo Blanco, 1989 e a preparación dunha Antología bilingüe do rianxeiro), a Eduardo Pondal (coa edición anotada de Versos iñorados ou esquecidos de Eduardo Pondal, Ed. Galaxia, 1961) e a Rosalía de Castro. Á cantora do Sar dedicou o seu discurso de ingreso na Real Academia Galega (Contribución ao estudo das fontes literarias de Rosalía, Eds. Celta, Lugo, 1959), o volume Estudos rosalianos: aspectos da vida e da obra de Rosalía de Castro (Ed. Galaxia, 1979) e edicións críticas dos Cantares Gallegos, de Follas Novas e de En las orillas del Sar para editoras hispanas como Anaya e Cátedra.

O afán divulgativo e a necesaria posta en circulación de materiais de primeira man para o estudo do noso feito literario levárono a preparar breviarios, antoloxías e escolmas moi diversas, entre as que podemos citar Breviario antológico de la literatura gallega contemporánea (Real Academia Galega, 1966); Prosa galega I: Desde os primeiros oitocentistas ao grupo Nós (Ed. Galaxia, 1976), Prosa galega II: Dos novecentistas aos nosos días (Ed. Galaxia, 1978) e Prosa galega III: Da época trobadoresca ao neoclasicismo (Ed. Galaxia, 1980); Teatro Nós (Follas Novas, 1979); Cantigas de amor, de escarnio e de louvor do rei Afonso X o Sabio (1983), en colaboración con Carme García Rodríguez; etc.

Conferencias, prólogos (a libros como Gárgolas, de Tomás Barros e Do sulco, de Xohana Torres); discursos, presidencias en diversos congresos e xornadas, orientación de numerosas teses de licenciatura e/ou doutoramento (as de Teresa Otero Sande, Camino Noia, Aurora Marco, Lydia Fontoira, Domingo Blanco, Carlos Casares, Carmen García, Araceli Herrero, Antón Figueroa, Xoán Verdini, Rita Peinado, Sergio Feijoo, Pilar Lorenzo, Mª José Sierra, Carmen San León, Anxo G. Guerra, Manuel Ferreiro, Xosé R. Pena, Méndez Ferrín, Xosé Mª Dobarro…) e un longo etcétera de actividades de índole semellante balizaron o seu labor científico.

En 2010, Pilar García Negro deu ao prelo o libro Ricardo Carvalho Calero: a ciencia ao servizo da nación (Eds. Laiovento, col. Ensaio, núm. 268). Trátase dunha recompilación, a xeito de antoloxía disposta cronoloxicamente, de case medio cento de traballos de investigación, ensaios e artigos do sabio ferrolán que a autora considerou, co rigor e bo facer intelectual que a caracteriza, como máis relevante e mesmo “actual” (no sentido interpelativo da palabra) entre a súa produción.

Produción xornalística e publicística

Desde mozo, ademais de ofrecer no Centro Obrero de Cultura ferrolán a conferencia “En torno a las ideas comunistas de Platón” (1929), de pronunciar o discurso inaugural do curso 1930-31 na Universidade compostelá e de axudar a redactar, con Lois Tobío e Alexandre Bóveda, un “Anteproxecto” estatuario galego (1931), Carvalho Calero compuxo traballos literarios, recensións de libros e artigos xornalísticos que viron lume en revistas como Vida Gallega, A Nosa Terra, o boletín Nós, etc. Unha parte deles reuniunos no volume La fuerza pública en la Universidad de Santiago y otros escritos escolares (1930-1933) (Eds. Do Castro, Serie Documentos, núm. 33, 1987).

Foi o propio Carvalho Calero, pouco antes de morrer, quen seleccionou, ordenou cronoloxicamente, revisou e elixiu o título común para os 101 textos que conforman o volume Umha voz na Galiza. Artigos de jornal (1933-1989) (Ed. Sotelo Blanco, col. Estudos e Investigacións, 1992). Trátase, en palabras da prologuista Carmen Blanco, dunha “obra miscelánea na que se recollen artigos de prensa que xiran en torno aos temas políticos, lingüísticos, literarios e culturais en xeral” e que deixan claramente testemuñada “esa actividade intelectual ininterrompida a favor dun ideal nacionalista que, con distintas modulacións, mantivo sempre”. Foron cabeceiras como El Pueblo Gallego, Galicia (Diario de Vigo), La Voz de Galicia, El Correo Gallego, La Región e A Nosa Terra, basicamente, as que acolleron no seu día esa produción xornalística do polígrafo ferrolán. Co pseudónimo de “Fernando Cadaval” asinou tamén numerosos artigos no diario compostelán La Noche e no Faro de Vigo, neste último sobre todo na época en que o dirixiu Álvaro Cunqueiro.

Epistolarios  
Ata o momento son dúas as coleccións de cartas a ou de Carvalho Calero publicadas, con todo o que iso supón de valiosa ferramenta para o coñecemento da súa traxectoria e do seu perfil. Epistolario a Fernández del Riego (Ed. Galaxia, Col. Memoria, núm. 10, 2006), en edición de Dolores Vilavedra e Montserrat Pena, e Epistolario Ricardo Carballo Calero-Ramón Piñeiro (Historia dun libro) (Centro Ramón Piñeiro, Cadernos, núm. XXXIII, 2015), en edición de Luís Cochón, Luís Alonso Girgado, Xurxo Martínez González e Nuria Rouco Aneiros.

Libros de conversas

Cando estaba xa xubilado como profesor universitario, Don Ricardo aceptou colaborar a mediados dos anos 80 do pasado século en dous proxectos de índole semellante que deron como resultado outros tantos libros de conversas. Eses libros, dalgunha maneira, encerran no seu contido esas “memorias” que o sabio ferrolán non chegou a confeccionar como tal. Referímonos ás Conversas en Compostela con Carballo Calero, de Miguel Anxo Fernán-Vello e Francisco Pillado Mayor (Ed. Sotelo Blanco, col. Realidades, 1986) e ás Conversas con Carballo Calero, de Carmen Blanco (Ed. Galaxia, col. Conversas, núm. 2, 1989).

Posteriormente, xa desaparecido o vello profesor, a propia Carmen Blanco entregou novas páxinas resultantes das súas conversas con el, co título de Carballo Calero: política e cultura (Eds. do Castro, Serie Documentos, núm. 81, 1991), que reúne semblanzas de numerosas personalidades, e Francisco Salinas Portugal fixo outro tanto no volume, Voz e siléncio. Entrevista con R. Carvalho Calero (Eds. do Cúmio, 1991), froito dun encontro verificado en 1989, pouco tempo antes do seu falecemento. O propio Salinas Portugal guionizaría, con base nesa entrevista, un vídeo sobre Carvalho Calero editado pola AS-PG e dirixido ao ensino non universitario.

As catro publicacións anotadas son valiosísimas, tanto polo volume de información biográfica e contextual que ofrecen como polo rigor con que se formulan nelas as cuestións que dan pé ao repaso autobiográfico que dese xeito realiza Carvalho Calero, como, en fin, polo que representan de implícita homenaxe e recoñecemento en vida a unha figura que xa nesa altura padecía notorias marxinacións e abertas hostilidades, basicamente (aínda que non só) por mor da súa posición reintegracionistas no debate sobre a normativización da lingua.

Actas, revistas, estudos e monografías sobre el

Ao pouco tempo de se xubilar como catedrático universitario (outubro de 1980) e cando xa comezaban a ser notorias para el, en certos planos, as consecuencias negativas da súa aposta sobre as orientacións normativas que debía adoptar o idioma, Carvalho Calero recebeu unha homenaxe pública en Ferrol organizada pola sociedade cultural “Medulio”. O ciclo de conferencias e actividades que entón se desenvolveron deron orixe ao opúsculo Cadernos do Medulio. Homenaxe a Carballo Calero (Ferrol, 1982).

Algún tempo despois tamén O Ensino: revista galaicoportuguesa de sociopedagogia e sociolingüística tributou nas súas páxinas unha Homenagem ao Professor Carvalho Calero (núms. 18-22, 1987) e o propio fixeron, xa morto o profesor, a revista Agália (In memoriam Prof. Carvalho Calero, núm. 21, primavera de 1990), a revista da lusofonía Nós (Actas do I Congresso Internacional de Literaturas Lusófonas. En homenagem a Rodrigues Lapa, Celso Cunha e Carvalho Calero, núms. 19-28, 1990/1991) e a Associaçom Galega da Língua-AGAL (Actas do III Congresso Internacional da Língua Galego-portuguesa na Galiza. Em homenagem ao Professor Carvalho Calero, 1992).

Grande repercusión tivo a revista monográfica Ricardo Carvalho Calero. A razón da esperanza, das Edicións A Nosa Terra (col. A Nosa Cultura, núm. 13, 1991), con colaboracións de numerosos especialistas que ofreceron un poliédrico achegamento á súa figura: Fernán-Vello, Carme Blanco, Claudio R. Fer, Fernández del Riego, Francisco Rodríguez, Ramom L. Suevos, Montero Santalha, Henríquez Salido, Pilar García Negro, Domingos Prieto, Francisco Salinas, Elvira Souto, Martínez Pereiro, Araceli Herrera e Aurora Marco.

A propia Aurora Marco non tardaría en ofrecer ao público o seu ensaio Foula e ronsel. Os anos xuvenís de Carvalho Calero (1910-1941) (1992), repleto de información con apoiatura documental e recompensado co 6º premio Ánxel Fole da Fundación Caixa Galicia e o xornal lugués El Progreso. Pola súa vez, Elvira Souto ocupouse de analizar a fondo a novela Scórpio en Viagens na literatura (1991) e de redixir diversos artigos e relatorios sobre os “exilios” padecidos polo profesor ferrolán e sobre a representación do feminino na súa poesía.

José-Martinho Montero Santalha é autor da monografía Carvalho Calero e a sua obra (Eds. Laiovento, col. Ensaio, núm. 21, 1993), probabelmente a achega individual máis completa que se teña feito á personalidade de quen o propio autor define como “umha das grandes figuras da história da cultura galega”. Está dividida en catro grandes apartados: “A Vida”, “A Obra”, “Esboço de Caracterizaçom” e “Bibliografia anotada”. Anúnciase para 2020 a oportuna reedición deste traballo, capaz de satisfacer por si só a afán de achegamento a todas as vertentes carvalhianas.

Outra discípula directa do profesor Carvalho, Araceli Herrero Figueroa, dedicou varios ensaios á súa obra, que aparecerán recollidos en 1994 no volume Sobre Luís Pimentel, Álvaro Cunqueiro e Carballo Calero (Eds. do Castro). Entre todos eles, sen menosprezo do valor dos demais, debemos destacar por vivencial o titulado “O Teatro Fingoi, unha experiencia pedagóxica na história da dramatúrxia galega”.

Na Historia da Literatura editada en fascículos pola AS-PG e A Nosa Terra entre 1996-1997, Carvalho Calero é obxecto da atención de Sindo Villamayor nas páxinas 1032-1056, correspondentes ao fascículo 33. Alén diso, algúns textos do ferrolán, como as novelas A gente da Barreira e Scórpio, fixeron parte dos volumes literarios que acompañaron oportunamente as entregas desa Historia.

De Pilar Pallarés e Laura Tato é o caderno didáctico Ricardo Carvalho Calero: a dignidade persoal (Concello de Ferrol, 1994), material de intencionalidade divulgativa sobre a figura do sabio ferrolán á que tamén responderon posteriormente publicacións como Conhecermos Carvalho Calero. Umha vida polo galego e a Galiza (Fundaçom Artábria, Ferrol, 2000) e Carvalho Calero, de Ferrol para o mundo. 1910-2010. Imaxe de cen anos (Concello de Ferrol, 2010).

No ámbito institucional merecen citarse os grosos dous tomos de Estudos dedicados a Ricardo Carvalho Calero preparados polo seu discípulo e catedrático de Lingua Portuguesa da USC José Luís Rodríguez e publicados no ano 2000 pola propia Universidade citada e polo Parlamento de Galiza. Como é ben sabido, esta última institución custodia na súa Biblioteca boa parte do legado documental e bibliográfico do escritor ferrolán. Na parte especificamente dedicada á abordaxe da obra carvalhiana neses dous tomos destacan as achegas de Alonso Montero, Ernesta Basanta, Carmen Blanco (que dá a coñecer aquí o breve poemario O trebo das catro follas, datado en 1944 e que o propio Carvalho deixou inédito), Concepción Delgado, Pedro Fernández Velho, Luís García Soto, Carlos Garrido, Mª do Carmo Henríquez, Araceli Herrero Figueroa, Basilio Losada, Mª Carmen Porrúa, Domingos Prieto, Henrique Rabunhal, Claudio Rodríguez Fer, José-Ramom Rodrigues e Darío Villanueva.

Tamén fornecen rigorosa e útil información sobre o profesor os relatorios recollidos nas Actas do Simposio Ricardo Carvalho Calero: memoria do século (2002), encontro organizado no ano 2000 polo Departamento de Galego-Portugués, Francés e Lingüística da Universidade da Coruña.

Para rematarmos esta aproximación, digamos que Manuel Castelao ofreceu en Elucidacións na Sombra (Eds. Laiovento, col. Ensaio, núm. 267, 2010) unha densa e pormenorizada aproximación analítica e interpretativa de dúas das pezas carvalhianas, A sombra de Orfeu e o Auto do prisioneiro, entanto Ramón Reimunde reconstruíu con pormenor os quefaceres e penalidades de D. Ricardo durante a súa estadía en Lugo na posguerra no volume Cautivério de Fingoi. Os anos lugueses (1950-1965) de D. Ricardo Carvalho Calero (Deputación Provincial de Lugo, 2010).

A decisión da Academia de dedicar, por fin!, o 17 de Maio a Don Ricardo ha de ser estímulo poderoso para que durante os meses vindeiros se publiquen felizmente novos traballos4 que nos axudarán, sen dúbida, a coñecermos e valorizarmos aínda máis a figura deste galego, dito sexa ao xeito brechtiano, dos imprescindíbeis.


[Texto escrito antes da pandemia do coronavirus e publicado no número 76 da Revista Galega de Educación, que edita Nova Escola Galega]

 

1Entre esas edicións sinalaremos a da propia Bibliófilos Gallegos, Santiago, 1951; a da libraría compostelá “Follas Novas”, en 1982; a de Eds. do Castro en 1984 no volume Narrativa completa; a de Eds. A Nosa Terra /AS-PG, col. A nosa Literatura, núm. 50, en 1997, ao cargo de Mª Pilar García Negro e, finalmente, a da “Biblioteca 120” do diario “La Voz de Galicia”, en 2002, que modifica non obstante o título converténdoo indebidamente en A xente na Barreira.

2Entre elas non deixaremos de citar a prínceps debida a Eds. Sotelo Blanco, colección Medusa, 1987 e as posteriores de 1989 (2ª) e 1993 (4ª), así como a preparada por Eds. A Nosa Terra/AS-PG en 1997.

3Ed. Galaxia, col. Manuales, núm. 3, 1ª ed., 1966, 2ª ed. 1968, 3ª ed. 1970, 4ª ed. 1974 e 5ª ed. 1976.
4Nota bene.- No instante de confeccionarmos estas liñas, temos noticia de que Xulio Pardo de Neyra vén de publicar da man das Edicións Embora ferrolás o libro Á sombra de María Silgar. Carvalho Calero contra a ‘historia única’ (xénese e análise d’ A xente da Barreira e Os señores da Pena) e de que esa mesma editora prepara, ademais, o volume Hei de entrar no meu povo. Reivindicarmos Carvalho Calero.

luns, 11 de novembro de 2019

PINTORES DO MAR: ANTONIO FERNÁNDEZ


Autorretrato. Museo Prov. Lugo

As paisaxes do tramo final do Río Miño e as da costa entre a Punta dos Picos e o Cabo Silleiro que acolleron en xullo de 2019 o XIV Encontro de Embarcacións Tradicionais organizado por Culturmar tiveron un intérprete artístico privilexiado ao longo do século XX na persoa de Antonio Fernández Gómez (1882-1970), o pintor de Goián, un dos destacados representantes do que se deu en chamar “escola rexionalista” dentro da pintura galega, a carón de nomes como Francisco Lloréns, Carlos Sobrino ou Felipe Bello Piñeiro. Nas liñas que seguen daremos humilde noticia da súa figura e traxectoria e reproduciremos algunhas das obras que xustifican que o acollamos con todo o merecemento nesta xa veterana sección da nosa revista Nova Ardentía (núm. 11).


O pintor Antonio Fernández Gómez veu ao mundo en Goián (Tomiño) o 16 de febreiro de 1882. Fillo único, con tan só tres anos de idade ficou orfo de nai. No ronsel de tantos outros galegos desa época, emigrou sendo aínda mozo, en 1894, ao Brasil e traballou para sobrevivir en varias fazendas dedicadas ao cultivo e recollida do café na zona de Araraquara e São Carlos do Pinhal.


Na cidade de São Paulo recibiu leccións gratuítas de debuxo e pintura do artista e fotógrafo de orixes alemás Karl Ernest Papf (1833-1910), consolidando unha vocación que xa non abandonaría no resto dos seus días.


Praia brasileira. 1906
Cando regresou por vez primeira ao Vello Continente, en 1901, decidiu viaxar a Italia e alí, tras visitar Nápoles e Roma e asistir a diversas academias e estudios de pintura, acabou instalándose durante unha temporada na vila de Antícoli Corrado, nas montañas dos Abruzzi, perto de Roma, onde coincidirá con outros artistas como Fernando Á. de Sotomayor, o aragonés Mariano Barbasán Lagueruela, etc. As súas casas e rúas, os seus regatos, as súas paisaxes abruptas e nevadas, os seus solpores e os seus rabaños de cabras e ovellas serán obxecto preferente das obras deste período. Ese gusto pola natureza e polas paisaxes (“bucolismo”, “xeorxismo”), como ten salientado o crítico Carlos L. Bernárdez, caracterizará o resto da traxectoria pictórica do goianés, que se enmarca na estética do realismo decimonónico e que amosa sempre unha extraordinaria pericia técnica e compositiva.


Tras conseguir coa axuda dunha tía o peculio que necesitaba para resolver a súa situación de precariedade económica en Antícoli, regresa á Península en outubro de 1903, estuda intensamente moitas obras da pinacoteca do Prado en Madrid (especialmente as do seu admirado Velázquez) e envía o cadro “Rincón de aldea” á Exposición Nacional de Bellas Artes. A xuízo do crítico de El Imparcial Francisco Alcántara (29.5.1904), é unha das obras que nesa mostra “revelan más intensidad de observación”.


Barcos de vela. Centro Espanhol de Santos
Entre 1905 e 1913 reside novamente no Brasil, concretamente na localidade portuaria de Santos. Proba fortuna expoñendo en localidades como a propia Santos, São Paulo e Rio de Janeiro, onde as cousas non corren como era o seu desexo e colleita sucesivos fracasos, que o colocan nunha situación de desánimo e de estreiteza económica moi preocupantes, pero máis tarde, en 1907, consegue un relativo respaldo para as súas aspiracións artísticas e profesionais noutras exposicións en Belém do Pará e Manaus, auténticos emporios da industria do caucho nesa época, con algúns cadros de ambiente mariñeiro como “Docas do Mercado de Santos”, “Praia de São Vicente” e “Barco de carga” e con outros en que recrea paisaxes e lugares de Antícoli Corrado.


A partir de entón, algunhas entidades de Santos, como a Cámara Municipal, a Casa de Misericórdia, o Centro Español e o Real Centro Portugués e algúns clientes potentados, como o portugués António Pereira de Carvalho, encárganlle diversas obras e murais, que acrecentan notoriamente a súa sona artística e lle garanten o sustento. En outubro de 1910 protagoniza, por ese motivo, unha das reportaxes da revista de Jaime Solá, Vida Gallega, de grande difusión entre os núcleos emigrantes galegos de América e Portugal. En Santos recibe, por outra banda, a protección mecenática dun industrial goianés emigrado, Juan Estévez Martínez, que o convida a residir e pintar na súa finca de Itabatatinga.


De regreso á localidade italiana de Antícoli desde maio de 1913 ata o verán de 1919, con algún retorno estacional puntual ao Brasil, traballa sen parar, pintando, segundo as súas propias palabras, “como un desesperado, todo el día”.


Mariña azul
Coa obra producida, retorna en 1919 a terras brasileiras e colleita novos éxitos de crítica e vendas en exposicións que celebra nese mesmo ano en São Paulo e Santos, e, algo máis tarde, en Rio de Janeiro (febreiro de 1920), amosando cadros como “Narrando o combate”, “Amamantando”, “Fontanile de la Ficciola”, “Estrada Velha”, “Luz intensa”, “Ante o abismo”, “Bebedouro”, “Semana Santa”, “Rebanho inquieto”, “Eterna labor”, “Tranquilidade aldeá” e “Volta ao aprisco”. O crítico de arte do Diario Español da localidade paulina, José Eiras-García (fillo), escribe o 3 de outubro de 1919:


Sus lienzos son interesantes, agradables, artísticos y armoniosos; tiene aciertos de composición y de colorido tan esplendentes, poseen en los contornos tantos encantos, compendian en sus triunfales bellezas y embriagadoras maravillas tanta vida, que podemos decir que ante la prodigiosa verdad de los mismos sentimos palpitar en ellos la vida que se encierra en el seno de la naturaleza.

¡Qué técnica sobria y vigorosa y qué predisposición maravillosa para el paisaje! […]

Examinando sus pinturas, se llega á la conclusión inmediata de que el artista procura dar al espectador una honda sensación de arte sincero y una visión perfecta de naturalidad.


Antícoli chama novamente por el e, tras pasar o verán de 1920 en terras goianesas, permanecerá na localidade italiana por última vez entre 1922 e 1926, ano este último en que regresa de xeito provisorio á Península ibérica. Desta época data o seu romance amoroso coa modelo italiana Lucía Ciucci, protagonista de cadros como “Pintor y modelo”, “Baño da cascada” e “Ragazza romana”.


Pena A Torre. Museo Prov. de Lugo
Obras da autoría de Antonio concorren por esta época, entre 1922 e 1927, a varias Exposicións Nacionais de Belas Artes e Salóns de Outono en Madrid e chaman a atención do científico e futuro premio Nobel de Medicina Santiago Ramón y Cajal, quen lle dedicaría varios parágrafos admirativos á súa pintura paisaxística no seu libro El mundo visto a los ochenta años (1959). No Salón de Outono de 1922, segundo testemuña o crítico de arte do Heraldo de Madrid, Blanco Coris, Antonio Fernández expuxo “un cuadro grande de composición muy sentido y honradamente pintado, en el que el artista desarrolla una escena de Semana Santa en el interior de un templo de Pontevedra”. Non foi a única obra de temática relixiosa que pintou nestes anos.


Mariña
Tamén concorreu con obras como “As fiandeiras” e “Rabaño” á Exposición Rexional de Compostela en 1926. No acto de inauguración, Cotarelo Valledor afirmaría que na mostra destacaron como auténticas revelacións o pintor goianés que nos ocupa e o escultor xordomudo Acuña.


Na revista Vida Gallega (núm. 309, 30.6.1926), Valentín Paz Andrade dedicoulle o traballo “Un gran pintor gallego desconocido en su tierra”. Ademais de reproducir tres dos cadros do artista goianés, “Aldea italiana”, “Bosque de oliveiras” e “As fiandeiras”, o entón director do diario vigués Galicia ponderou o seu galeguismo e contou como o artista rexeitara a chantaxe que lle fixera un membro do xurado dunha desas Exposicións Nacionais, que pretendía facerse cun cadro do pintor a cambio de “concederlle” unha medalla no concurso... Da pintura do seu compatriota, o autor de Cen chaves de sombra aseveraba nese traballo que citamos:


En sus telas hay una belleza clara y sencilla, buscada por los métodos más clásicos […] A la paleta de este artista no llegaron ni el impresionismo, ni el expresionismo, ni ninguna de las modernas tendencias de la pintura que han improvisado tantas reputaciones.


Menos compracente foi, con todo, o crítico F. A. [Felipe Fernández Armesto?] en El Pueblo Gallego (27.8.1926), pois comentando a participación de Antonio Fernández na Exposición de Arte Galega celebrada en Compostela, indicaba:


La obra de este artista era desconocida hasta ahora en Galicia. Emigró, todavía muy joven y pasó la mayor parte de su vida en el extranjero, estudiando pintura en Italia. Presenta cinco cuadros, ninguno de los cuales tiene asunto gallego. Pertenece a la escuela “realista” anterior al advenimiento del impresionismo y - claro está - de las tendencias posteriores. Conoce perfectamente la técnica de su arte anacrónico. Muestra en su obra una sensibilidad apocada. Se esclaviza al natural de tal modo que en ocasiones, tal como en su óleo “Borregos”, llega a un “verismo” irritante.

Su obra más bella es, para nosotros, la titulada “Casas”, sólida, bien entonada y construida; la que más se liberta del servilismo al modelo. Tiene toda la sinceridad que le permiten los prejuicios de su escuela. Desdeña la obra ligera o inacabada. Dibuja, define y remata. Nuestros artistas, jóvenes y viejos deben imitar tales virtudes en este maestro; y nada más.


No mes de marzo de 1927, concretamente no día 20, a coñecida revista madrileña Blanco y negro, vinculada ao grupo editor do xornal ABC, levaría á súa portada a obra de Antonio Fernández “Primavera. Flores tempranas”.


San Xián. Mariña
Tras unha nova estadía de arredor de tres anos no Brasil (1927-1929), con novas exposicións en São Paulo, Rio de Janeiro e Santos de cadros como “As fiandeiras”, “Volta ao aprisco”, “Na fonte”, “Vida da aldea”, “Rochelos” e, moi especialmente, “Sexta-feira Santa”, tamén coñecido como “Viernes Santo”, que suscitan parágrafos laudatorios na prensa como os que lle dedica a Gazeta paulina do 19 de marzo de 1928 (“estamos realmente diante de um mestre que sabe pintar, desenhar e compôr”) ou lle tributa o correspondente de El Pueblo Gallego en Rio de Janeiro, A. de España Paramés (“Sorprenden por su plasticidad y perfección los cincuenta lienzos que inspirados en Galicia e Italia presenta el artista en su exposición al público de esta ciudad, y son fieles intérpretes de su genio de pintor, dando idea exacta de su gran dominio de los pinceles”), Antonio Fernández regresa á aldea natal na primavera de 1929 e, con 47 anos feitos, afíncase definitivamente e con moita discreción en Goián, sen deixar nunca de traballar nos seus cadros.


É, con efecto, un artista decidido a centrarse no seu calado labor e a fuxir tanto da farándula como do compadreo. Así e todo, recibe a homenaxe de que se bautice co seu nome a praza da igrexa goianesa e non deixa de enviar algunha mostra do seu quefacer aos Salóns de Outono madrileños de 1932 (cos cadros “Maternidad” e “Na beira do Miño”), 1934 (nesta ocasión con “Paisaje con pécoras”, tipicamente xeórxico, e “Alegoría de la guerra”, tristemente premonitorio) e 1936 (co cadro “Rebaño de ovejas”). Na Semana Cultural Galega celebrada en Porto na primavera de 1935, expuxo “Colo materno”, “Touriña” e “Rincón de aldea”.


É neste tempo, con anterioridade ao estoupido da guerra (in)civil, cando achega algunha que outra colaboración a xornais e revistas de índole progresista, agraria e galeguista como El Heraldo Guardés, El Agro de Tomiño e El Pueblo Gallego, case sempre asinadas con pseudónimo, mais permanece alleo aos novos ventos renovadores e aos debates estéticos que traen consigo os artistas da xeración vangardista (Maside, Seoane, Souto, Colmeiro, Laxeiro…).


Cómodo no tratamento de motivos costumistas e entregado de cheo ao retrato fiel dos elementos da paisaxe e da natureza, “o noso artista foi un creador que sempre se sentiu a gusto coa tradición”, indica o xa citado Carlos L. Bernárdez, “creando un mundo acolledor e íntimo de pastores, rabaños, vieiros entre montes e arquitectura popular, que evidencia un amor fondo polo mundo tradicional”. Nesa perspectiva deben colocarse igualmente, coidamos, as “mariñas” que pintou nos seus últimos anos de vida con algúns emblemáticos lugares da costa guardesa (Portecelo, San Xián, Santa Mª de Oia…) como motivo de inspiración, unhas “mariñas de aire salobre, olor a algas y bramido de rompientes”, en atinada caracterización de Eliseo Alonso.


Nun artigo de prensa editado en 1970, o propio Eliseo acertaba a resumir as esencias temáticas da pintura do seu amigo do seguinte xeito: “La figura, el paisaje, una ola viva en mar abierto apresada en el último centímetro de su altura blanca, las rocas y los árboles queridos. Todo es una fiesta de verdes, azules, ocres. Antonio Fernández en el gran contemplativo de la naturaleza”.


En Goián, na dura época de posguerra, Antonio Fernández cultiva a amizade de escritores como o sacerdote Faustino Rey Romero e o xa citado Eliseo Alonso (de quen nos ocupamos na sección “Letras na almadraba” deste mesmo número da revista). Este último converteuse no divulgador máis constante e entusiasta da súa obra. Ademais, Antonio exerceu claro maxisterio sobre algúns artistas máis novos residentes na zona, como o pintor Xavier Pousa (1931-2000), o escultor Maxín Picallo (1940; autor de coñecidos monumentos na Guarda ao poeta Feliciano Rolán, ao Caudillo Celta e ao Mariñeiro Desaparecido) e, a partir de 1972, o tamén escultor natural de O Hío (Cangas) Xoán Piñeiro (1920-1980), autor dos monumentos dedicados en Tui ao arcebispo Lago González e ao político Calvo Sotelo. Por volta de 1955, en carta a Eliseo Alonso, o sacerdote e poeta Faustino Rey, daquela residente en Amorín, contaba:


Don Antonio Fernández sigue desafiando a la misma naturaleza. El verano pasado visité su estudio. Estaba pintando unas flores. Supongo que sería una alucinación mía: me pareció que se movían y hasta se me antojó percibir su campestre aroma. Desde hace una temporada, dejó la dulzura del Bajo Miño y va a inspirarse en los broncos acantilados de Santa María la Real de Oya.


Costa brava entre A Guarda e Oia, 1954
En 1944, Antonio Fernández realiza a súa primeira exposición individual en Galiza, concretamente no Casino de Vigo. Aínda que a mostra é un éxito tocante a vendas, algunha crítica, como a que asina Cristóbal Cea en La Estafeta Literaria de Madrid (núm. 7, 15.6.1944, p. 27), non deixa de sinalar a falta de innovación estilística da pintura do goianés, que ofrece un “academicismo cerrado, sin concesiones”, “un realismo a ultranza” e que se amosa, asemade, “desplazada de la sensibilidad actual”, se ben manifesta do punto de vista técnico, en compensación, unha fasquía “realmente irreprochable”, unha “cromática brillante” e “una minuciosidad lindera del preciosismo”.


Laxeiro, en declaracións á revista viguesa Cartel (núm. 10, 15.5.1946), englobará así e todo o de Goián na categoría de “mestres” da pintura galega, xunto a Sotomayor, destacando ademais que era “un buen detallista de la realidad”.


Nos primeiros anos da década dos 50 a revista galaico-arxentina Mundo Gallego, que impulsan en Buenos Aires Eliseo Alonso, Teodoro Campos e Xosé Conde, reproduce nas súas páxinas varios cadros seus, como “Na beira do Miño” e “Touriña mamando” (núm. 1), “Paisaje del Miño” e “As fiandeiras” (núm. 2), “Paisaje del Bajo Miño” (núm. 3) e “Na fonte” e “Bodegón” (núm. 4), así como un breve traballo de Xavier Pousa sobre a súa figura (núm. 4). Tamén asoma nesa mesma década a arte do pintor goianés ás páxinas da revista galaico-bonaerense Airiños, que reproduce, por exemplo, o seu “Vuelta al aprisco” no seu número 13 (xaneiro de 1954). Ademais, nas planas de El Pueblo Gallego (21.5.1952), o propio Eliseo Alonso dedícalle o gabancioso artigo “O Miño a través do seu intérprete máis fidel”, ao que pertencen estas liñas:


Antón Fernández Gómez é un grande pintor galego que reflexa nos seus lenzos, pol-o infruxo do seu estro creador, un dos infindos poemas da nosa belida Galiza: as verdecentes ribeiras do Miño. Eisí pódese decir que neste xeito do seu arte, máis que un pintor é un poeta afervoado que canta a Natureza celta co seu pincel.


Costa guardesa, 1958
Pouco despois, concretamente en 1954, Antonio Fernández ilustra unha publicación sobre temas arqueolóxicos de Fermín Bouza Brey e Xosé Mª Álvarez Blázquez, que leva por título Industrias paleolíticas do Baixo Miño. O xornalista Caba, na súa sección “Ángulo de la Peregrina” de El Pueblo Gallego (22.2.1957), escribirá sobre o artista de Goián:


Tenemos prisa por señalar otro fenómeno; cómo un paisaje bello en sí, puede ser poetizado, idealizado por un pincel. Y este es el caso del pintor Antonio Fernández, de Goyán. Una paleta parada, como si se tratara de un reloj del renacimiento, en 1905, fecha de su primera exposición. Y no lo decimos en demérito. Un pintor de hoy, un ultra del grupo no figurativo, no puede concebir que el paisaje, a fuerza de colorido, de transparencia, de pureza atmosférica, deje de ser una reproducción realista para convertirse en una recreación, en algo así como una pintura abstracta, por lo cerebralizada, de lo figurativo. Hemos visto cómo se tratan verdes, azules y ocres hasta conseguir masas forestales lujuriosas, límpidos azules, aguas químicamente puras y piedras talladas y con nuevo oriente como si fueran diamantes y no canchales recelo de marineros que saben que allí pueden estrellarse. Una oveja o un ternero de Antonio Fernández es una variedad sublimada; ni ovino ni bóvido, sino algo tan perfecto, tan rematado, que provoca el desasosiego de no tener, míresele por donde se le mire, nada nuevo que matizar.

Hasta su política pictórica es extraña por el perfecto ajuste que la caracteriza: no sale de Goyán, no expone, no habla la prensa de él... Está fuera de onda del mundo actual. Y allí, a su estudio aldeano, ni cómodo, ni amplio, ni atrayente, acuden sigilosamente sus entusiastas a comprar su obra... A comprarla, cuando quiere venderla. Es un avaro de sus creaciones; avaricia que solo tiene un hándicap en la necesidad de vivir. ¿Se ha resuelto el inmediato problema gástrico...? Pues se acabó la venta. Un extraño superviviente…


En 1959 o Museo Provincial de Lugo dedicaralle unha das súas salas. Así adiantaba a nova J.O.G. [José Otero Gómez], correspondente do diario olívico El Pueblo Gallego en Goián, na súa crónica de 30 de outubro de 1958:


Pastando en Goián. 1956
Cuadros de Fernández para el Museo de Lugo

La ciudad de Lugo, en su afán de reunir en el Museo provincial lo más selecto y representativo de nuestro arte regional, va a contar ahora con una colección de diecisiete cuadros del pintor de Goyán, Antonio Fernández, a los cuales se destinará una sala.

Con este motivo, y con el fin de entrevistarse con el laureado pintor, se han desplazado especialmente a esta villa, dos personalidades lucenses, los señores Fernández y Vázquez Seijas, director este último de dicho museo.

La colección de cuadros cedida por Antonio Fernández, para enriquecer la pinacoteca del Museo de Lugo, está integrada por diversos paisajes llenos de luz y colorido, que evocan las bellezas de nuestra comarca del Bajo Miño. Completan la colección unas mariñas del litoral atlántico de La Guardia, y varios estudios de animales y de árboles, así como algunas telas de su época en Italia.

En resumen, que los trabajos que Antonio Fernández destina a la nueva sala del Musco de Lugo son las más expresiva manifestación del depurado arte de este maestro de la pintura gallega.


Co gallo deste recoñecemento ao artista goianés, a Asociación de Prensa viguesa tributoulle o 4 de novembro de 1959 unha homenaxe “íntima” en forma de “café de redacción” na súa sede social, de cuxas paredes penduraban dous óleos do artista, precisamente.


Portecelo, 1964
Logo de que Eliseo Alonso dese ao prelo o volume La pintura de Antonio Fernández (1959), o crítico Guillot Carratalá ocuparase da súa traxectoria artística nas páxinas do diario madrileño ABC, reivindicando a súa valía, lamentando o descoñecemento que existía sobre a súa obra e destacando cadros como “Viernes Santo”, “Narración del soldado” e “Callejuela de Antícoli”. O artista fará entón doazón de tres dos seus óleos á Real Academia Galega (“Sol matutino”, “Estudio” e “Contraluz”) e doutras tantas obras ao Museo Quiñones de León, de Vigo. Este último aceno de xenerosidade espertará, porén, algunha que outra suspicacia nun dos colaboradores do xornal El Pueblo Gallego, José Mª Signo, pois coincidía a doazón coas vésperas do fallo dun certame pictórico convocado pola Corporación viguesa, co nome de I Concurso Regional de Arte. Tanto o escultor Xoán Piñeiro como o entón conservador do Museo Municipal olívico, Ángel Ilarri, saíron entón á palestra pública para negar calquera afán espurio nas doazóns feitas, mais o citado Signo insistiu en cualificar de “inoportuna” a iniciativa de publicitar a entrega antes de que fose coñecido o fallo do citado concurso (vide El Pueblo Gallego, 19, 22 e 27 de xullo de 1960). Ao final, a pintora Julia Minguillón foi quen gañou o certame e Antonio Fernández contribuíu con algúns cadros, fóra de concurso, para a Exposición que cos traballos presentados se fixo pouco tempo despois en Vigo (El Pueblo Gallego, 1.8.1960).


Argaceiras en San Xián, 1955
Cómpre dicir que en abril de 1960, pouco antes de que este pequeno escándalo o envolvese, Antonio Fernández resultaría nomeado, por unanimidade, membro correspondente da Real Academia de Belas Artes Nosa Señora do Rosario, que presidía entón Ángel del Castillo López. Tamén hai que sinalar que nese mesmo ano o concello de Tomiño, presidido na altura por Troncoso Martínez, iniciou o expediente para nomear fillo predilecto ao pintor goianés, mais o certo é que tal recoñecemento só lle chegaría de xeito póstumo en 2013.


En 1970, pouco antes do seu óbito, que se produciría o 2 de novembro dese ano, Antonio Fernández expuxo unha antolóxica da súa obra no Círculo Mercantil de Vigo, con cincuenta e tres óleos e numerosos debuxos. A mostra foi, no dicir da crónica do Faro de Vigo, “un acontecimiento en la vida viguesa. La dignidad con que se ha montado, la aportación generosa de obras por el artista y por coleccionistas particulares y el sentido antológico de la muestra, redoblan el interés, si no lo tuviera ya por si mismo cada cuadro colgado”.


San Xián, 1966
En 1986 outra ampla exposición organizada por Caixavigo, dentro da serie “Grandes Artistas Galegos”, deu a oportunidade de recuperar idea sobre a relevancia da súa figura, obxecto tamén de homenaxe en varias exposicións celebradas a comezos do século XXI en A Guarda e Goián. Nomeado a título póstumo, como dixemos, “Fillo Predilecto” de Tomiño en 2013, o colexio público de Goián leva hoxendía o seu nome e desde xullo de 2014 está aberta na localidade unha “Aula-Museo Antonio Fernández”, deseñada polo fillo do seu discípulo Xavier Pousa e na que se recollen obras e obxectos persoais do pintor. Ademais, a chamada “Comisión Antonio Fernández” e o Concello de Tomiño habilitaron un espazo na Rede para a divulgación da figura e da obra do pintor (www.antoniofernandezpintor.com). Cada ano convócase un certame de pintura ao aire libre en memoria do artista goianés. Rematemos dicindo que na actualidade, descontadas as moitas dispersas en non poucas coleccións particulares, hai obras de Antonio Fernández en museos como o Provincial de Lugo e o Quiñones de León (Vigo) e en coleccións como as de Abanca-AFundación (Vigo), Fundación María José Jove e Pinacoteca Fernández del Riego (Vigo). Sempre resultará unha regalía para os ollos e para o espírito achegarse ata eses museos para contemplalas.





Para saber máis:


ALONSO, Eliseo (1959): La pintura de Antonio Fernández, Tui

ALONSO, Eliseo (1984): Antonio Fernández, Consellería da Presidencia da Xunta de Galicia. Servizo Central de Publicacións.

BERNÁRDEZ, Carlos L. (2013): Catálogo da exposición “Antonio Fernández. Pintor de tres mundos”, Tomiño: Concello de Tomiño.

BUGALLAL Y MARCHESI, J. L. (1970): “Nota necrológica. Don Antonio Fernández Gómez”, en Abren­te. Revista de la Real Academia de Bellas Artes, n.° 2. A Coruña.

PAZ ANDRADE, Valentín (1926): “Un gran pintor gallego desconocido en su tierra”, Vida Gallega, Vigo, núm. 309, 30 de xuño, pp. 7-9.

POUSA, Xavier (1997): Antonio Fernández”, en Artistas galegos, pintores. O Rexionalismo I. Vigo: Nova Galicia Edicións, pp. 140-175.

VV. AA. (1986): Antonio Fernández. Exposición antológica. Vigo, Caixavigo.