Da tradición musical de Viveiro (e VIII)

Coral Polifónica do Casino de Viveiro, en 1990

Corais polifónicas e iniciativas do Conservatorio

A alusión á melodía “¡”Viveiro!” de Plácido Holguín deunos pé nunha entrega anterior para referirnos á constante presenza en Viveiro de agrupacións orfeonísticas e coralísticas, ben de visita, ben propias. Falaremos agora algo sobre elas e daremos conta, ademais, dalgunhas das iniciativas que xorden do Conservatorio de Música que acolleu a exposición “Musiqueando. Unha ollada retrospectiva ao acervo musical viveirés”, orixe última deste traballo que aquí remata.

O movemento da música vocal colleu forza en Galiza a finais do século XIX, coa fundación de diversos “orfeóns” (o Brigantino, o Lucense, o Mindoniense...), algúns deles ben próximos xeograficamente á nosa Vila. Nos comezos do século XX, a tendencia derivou cara aos “coros populares” (“Cántigas da Terra”, “Toxos e Froles”, “Cántigas e Agarimos”, etc.), que ofrecían espectáculos en que se combinaban a música vocal e instrumental, o baile, a exaltación dos traxes tradicionais e mesmo o teatro. Posteriormente, o franquismo “aproveitouse” en parte deses coros por medio da Sección Feminina, baleirándolles boa parte do seu sentido dignificador da propia cultura e “folclorizándoos” na acepción máis pexorativa da palabra. Por último, a partir dos anos da Transición, aínda que con raíces en momentos anteriores, rexistrouse un relativo espertar dun determinado tipo de agrupamentos músico-vocálicos denominados “corais polifónicas”.

Viveiro participou dun xeito ou doutro en todas esas manifestacións, fose por activa, creando agrupamentos específicos, fose por pasiva, acollendo as xiras e actuacións dos agrupamentos creados noutras localidades.

En abril de 1914 chegou a Viveiro a rondalla, orfeón e cadro teatral da “Juventud Antoniana” de Lugo, que serviu de estímulo para que na entidade homóloga de Viveiro, que presidía Fernando Pérez Barreiro, nacese un orfeón, unha rondalla dirixida por Juan Latorre e un cadro declamatorio liderado polo noso bisavó o fotógrafo José Ínsua (Pepe da Mota). Ese orfeón da “Juventud Católica” viveirense interpretaría a peza “Libera me Dómine” do propio Latorre durante varios anos nos oficios de Defuntos das parroquias de San Francisco e Santa María do Campo e actuou nalgunhas veladas da propia entidade, ofrecendo ao público pezas como a “Alborada” de Veiga. En 1930 rexistramos un intento da “Juventud Católica”, auspiciado por Ángel Chao Ledo, de crear unha coral polifónica, mais sen moito éxito á prostre.

En 1916 visitan Viveiro dous coros mindonienses: en setembro o “Orfeón Veiga” e en outubro “Brisas del Masma”, que regresaría para actuar ao ano seguinte. En agosto de 1921 rexistramos a presenza do coro ferrolán “Toxos e Froles” e en setembro de 1922 a da rondalla ferrolá “Airiños”. En febreiro de 1925 actúa o coro “Cantigas e Aturuxos” de Lugo e en xuño dese mesmo ano un orfeón de Ortigueira. O coro “Ecos da Terra” de Ferrol visita Viveiro e actúa no Teatro Nemesio en decembro de 1926.

Os coros parroquiais de San Francisco e Santa María, e aínda o efémero da JUFRA que cantou en 1973 algunhas ceremonias relixiosas como a misa do Naseiro, cubriron durante boa parte da segunda metade do século XX as funcións coralísticas máis relevantes. Mais desde a década dos 80 desa centuria, produciuse o nacemento e consolidación en Viveiro de entidades corais do ámbito laico.

Durante as décadas de 80 e 90 do pasado século un dos números que compuxeron o agosto festivo viveirense foi o Festival Coral de Música Popular, que se celebraba na Praza, e ao que asistiron emblemáticas agrupacións como “Cántigas da Terra”, da Coruña, “Toxos e Froles” de Ferrol, a Polifónica Ferrolana, etc.. Estas agrupacións compartiron escenario coa Polifónica do Casino de Viveiro, que debutou en 1984 con Alfonso Mariño, tivo a seguir varios directores (Juan Carballal González, Antonio Álvarez Neira...) e pasou a se independizar da entidade recreativa matriz en febreiro de 2004, agora co nome de “Coral Polifónica Alborada”. Desde 1999 diríxea Luís Vicente Fernández Prieto, que xa pertencía con anterioridade á formación como vocalista, e presídea Teresa Penabad. En 1996, unha das integrantes desa coral, Dolores Fernández (do Cubilote), puxo en marcha un Coro Infantil no Casino.

Coral Polifónica Alborada, de Viveiro

Máis efémero e humilde foi o Coro do Instituto Nacional Mixto de Bacharelato de Viveiro (actual IES Vilar Ponte), na primeira metade dos anos 80 do pasado século, que dirixiu o sacerdote, traxicamente falecido en datas recentes, Manuel Crespo Prieto, o Tonis. Vicente Casas e nós mesmos figuramos entre as súas voces. Facía os ensaios de 3 a 4 da tarde, antes de entrar ás clases e as súas actuacións “estelares” limitábanse a algúns festivais do instituto e a visitar en épocas sinaladas o Asilo de Anciáns, para darlle algo de entremento e diversión ás persoas alí recollidas.

Se na longa e rica relación de Viveiro coa música, que intentamos reflectir nas entregas deste traballo, hai un momento de especial importancia, que marca un antes e un despois, ese non é outro que a creación do Conservatorio de Música de Viveiro, a mediados dos anos 80. O novo centro formativo veu culminar dalgún xeito toda esta fervenza musical atesourada na tradición viveiresa, para proxectala desde o rigor formativo e a profesionalidade cara ao futuro.

Son centos xa os músicos e músicas formadas nas aulas deste Conservatorio e é cada vez máis frecuente encontrar no currículo dos nomes que protagonizan a música culta galega dos nosos días referencias á súa estadía formativa na nosa vila. A título de exemplo, o noso propio fillo Santiago estuda percusión nun Conservatorio Elemental, o de Cambados, que está dirixido neste intre por unha rapaza de Burela, Nelly Iglesias, que se formou integralmente no Conservatorio Profesional de Música de Viveiro. Ao nome desta profesora de piano aínda habería que engador tantos outros, como os de David Bellas, David Catá, Tamara Lorenzo Gabeiras, Javier Fajardo Pérez-Sendín, Felipe Sánchez, Miguel Pita, Efraím Díaz, etc., etc., etc.

Á calor do traballo deste centro educativo musical formáronse puntualmente algúns agrupamentos novidosos na historia musical da vila, como é o caso do Grupo de Clarinetes “Sol en Cuarta”; do Coro do Conservatorio, creado en maio de 1997 e dirixido sucesivamente por Antonio Alvarez Neira (Dosi), Luz Bermúdez, Vicente Casas e, de novo, Antonio Álvarez Neira; do “Grupo de Improvisación”, dirixido polo profesor de piano e acordeón Lino Rico e composto ademais por Felipe Sánchez (guitarra), David Bellas (saxofón), Juan Carlos García (clarinete) e Fino (batería); a “Big Band”, que naceu no ano 2000 baixo a batuta de Víctor Illán e renaceu en 2005 da man de Delio Presas Carrera; o “Grupo de Canto do Conservatorio”, que interviu, por exemplo, nos actos de conmemoración do sesenta cabodano de Antón Noriega Varela, en marzo de 2007; o Coro de Cámara en setembro de 2013, agora rebautizado “Tempus fugit”, que promove e dirixe Javier Fajardo Pérez-Sindín; ou, apenas hai un mes e da man de Carlos Timiraos, a Banda Infantil do Conservatorio.

Deste xeito, cabe confiar en novas promocións de músicos e músicas competentes saíndo cada ano deste Conservatorio de Viveiro, apesar de que a insensibilidade dalgúns gobernantes faga que non esteña aínda integrado e financiado como debera na rede de centros dependentes da Consellaría de Educación.

Cabe soñar, asemade, cunha sociedade cada vez máis culta, sensíbel e formada musicalmente, que eleve o listón cultural e humanista de Viveiro aínda máis alto e que programe ou alente, directa ou indirectamente, unha nova fornada de iniciativas, grupos e expresións musicais que poidan dar pé a que dentro de algúns anos, algún outro individuo tan entusiasta e traballador como Antonio Navarrete faga unha nova recompilación retrospectiva de fotografías, partituras e gravacións como a que tivemos o privilexio de contemplar na exposición “Musiqueando. Unha ollada retrospectiva ao acervo musical viveirés”. Para aquela, voces máis competentes e autorizadas que a nosa farán deste traballo que aqui finalizamos un humilde chanzo no camiño ascendente para o coñecemento do noso rico e valioso pasado musical.

DA TRADICIÓN MUSICAL DE VIVEIRO (IV)

Comparsa feminina do Antroido de Viveiro, a comezos do século XX. Fotografía de José Ínsua.

A música como elemento esencial das festas do Antroido

 

Durante a segunda metade do século XIX e os primeiras décadas do XX, Viveiro dá numerosos exemplos da dinámica de popularización musical a que aludimos na anterior entrega deste traballo. Se algún momento do ciclo festeiro anual viveirense exemplifica como ningún outro esa dinámica, ese momento é o Antroido.

O Antroido na vila de Viveiro propiamente dita, isto é, o “urbano”, tivo xeitos propios, claramente diferenciados en moitos sentidos do Antroido “rural”. Entre eles, un dos que máis nos interesa salientar é a creación de todo tipo de agrupamentos, chámense “comparsas”, chámense “músicas”, chámense “rondallas”, en que a presenza de instrumentistas de pulso e puga e un repertorio de cancións preparado ad hoc constitúen dous elementos tan esenciais como o propio disfraz.

 

Na Sociedad de Obreros segundo explicaba Manuel Bermúdez Fernández, “los socios jóvenes ensayaban veladas teatrales y algunos grupos aprendían a tañer instrumentos de púa para dar serenatas en días señalados (Cf. Badal, Viveiro, nº 41, 43-III-1983)”. A propia Sociedad organizou en 1901 un Orfeón denominado “Brisas del Landro”, baixo a batuta de Pedro Marco (cf. Diario de Pontevedra, 31-I-1901, p. 3) e comparsas de Antroido como “Los de la Clave de Sol”.

Durante o Antroido, as comparsas desfilaban disfrazadas polas rúas cantando coplas e cancións feitas para o caso e tamén, como sinala Tobío nas súas memorias, aqueloutras “que estaban de moda ou vellas habaneras e valses como aquel que comezaba: 'Ven, dueño mío, ven que mi alma te adora'" (Cf. TOBÍO, Lois (1994): As Décadas de T.L., Sada: Eds. do Castro, serie Documentos, nº 110, p. 42). 

Merenda campestre da comparsa dos Armantes, de Viveiro

Entre esas comparsas antroideiras de Viveiro deixaron fonda memoria:

• A dos “Armantes”, impulsada entre 1872 e 1882 por Vicente Sergio López Carril, Juan Antonio Ínsua Dorado (Novenas), Joaquín Ávila (Quinco) e Manuel Sampedro López, canda outros, e glosada nun fermoso artigo polo noso chorado amigo e mestre Fausto Galdo (Cf. GALDO, F. (1992): “A troula dos Armantes”, en Libro-Programa das Festas Patronais de Viveiro);
• A xa citada “Los de la Clave de Sol” da Sociedad de Obreros;

• A “Comparsa del Trueno” (1913), formada entre outros polos irmáns José e Fermín Ínsua (da Mica), José Núñez Regal (Favorito) e Lisardo Martínez (Mariñao);
• A dos “Blancos Pierrots” (1929);
• “Así da gusto” (1933), presidida por Vicente Baño;
• A murga “Los Últimos” (1935), que interpretou a famosa habanera de Emilio Caxete que comeza cos versos “Es Vivero delicioso / regado por el río Landro; / podría ser más hermoso / pero, señores, hay mucho mando...”;
• e, last but not least, a comparsa “Interrogación”, que ademais de en Viveiro actuou no Antroido en Vilalba 0 3 de febreiro de 1932 e da que coñecemos o elenco instrumentístico ao completo, formado por Ramón Amor e Manuel Cora Quiroga (Lole de Manaí) como violinistas; Manuel Romero como mandolinista; Plácido Amor coa frauta; Jesús Cora Quiroga (Xuxo de Manaí) e Manuel Baño Cerdeiras como laúdes; Andrés Mariño, Carlos Ruza, Benigno Gómez, Vicente Baño e Francisco Bermúdez como guitarras; Eugenio del Valle, Joaquín Picado e Varela como primeiras voces e Francisco Pedreira (Chichí), Antonio Otero (Primo), José Nistal e Germán González (Madono) como segundas voces.

A comparsa "Interrogación" (1932), de Viveiro

Simpática e curiosa foi, asemade, a experiencia do “Circo-Tabariqués”, relatada con pormenor por un dos seus protagonistas principais, José Nistal, no libro Anécdotas e personaxes dun Viveiro que se foi e que incluía entre os seus números a actuación do dúo vocálico “Del-Nis” (Eugenio del Valle e José Nistal), que interpretaban o tango “Bésame en la boca”, a canción venezolana “Languidece una estrellita” e o valse “Ensueño”.

A aventura dese peculiar Circo, da que foron partícipes entre outros o noso avó paterno Emilio Ínsua Polo (Milucho) e a súa irmá Charo, que tocaba o piano, non pasou das dúas actuacións, o debú exitoso en Viveiro en febreiro de 1930 e o fracaso rotundo en Vilalba en abril dese mesmo ano, mais deu renda solta ás afeccións artísticas e á simpática pallasada dun grupo de mozos que, en definitiva, como resume Nistal (Cf. NISTAL, José (2001): Anécdotas e personaxes dun Viveiro que se foi, Viveiro: Seminario de Estudos Terra de Viveiro, p. 55):

“fue el que durante tantísimas noches en todas las épocas del año turbó poéticamente el sueño de las jóvenes vivarienses al despertarlas nuestras románticas serenatas, con canciones propias o ajenas, cantadas por Joaquín [Picado Marín], Eugenio [del Valle], [Antonio] Meirás, el ciego Darío, Jesús Picado, yo [José Nistal]..., y acompañados por el violín de Lole [Manuel Cora Quiroga], la flauta de Pepiño Ladra, los laúdes de Manolo Baño y de Xuxo de Maneí [Jesús Cora Quiroga], la mandolina de Pichurre [Manuel Romero], las guitarras de Andrés de Cidre, de Vicente Baño, de Nito...; en la víspera de Reyes, para dejar las sorpresas con dedicatorias humorísticas; en la de San José, para felicitar a las Pepitas, y en la de las respectivas onomásticas de las Lolas, Conchitas, Cármenes, etc.”

 

Na perruquería de Castañer reuníanse tamén algúns mozos melómanos viveirenses para formaren rondalla e ensaiaren os danzóns que para ela compuña Latorre, con letra de Antonio Lorenzo. Unha desas pezas, en galego, comezaba cos versos: “Branca pombiña / dos meus amores, / que n'a Ribeira / xogas co'as froles...”.

No Antroido de 1933 visitáronnos dúas rondallas vilalbesas, “Alegría” e “Los Caballeros del Castillo”. Esta última interpretaba cancións con música de Manuel Currás Guntín e Ramón López Ares e letra da escritora Carmiña Prieto Rouco, que daquela era xa colaboradora habitual do Heraldo de Vivero.

"Comparsa del Trueno", do Antroido viveirense de 1913.

Neses anos 30 naceu tamén en San Cibrao a rondalla de Benigno Rey Alonso, mentres que en 1932 fixo o propio a “Juventud Musical de Celeiro”, con Vicente Carballo Blanco como presidente e os irmáns Balbino e Francisco Ínsua Álvarez, entre outros, na directiva. 

Paralelamente á existencia puntual desas comparsas antroideiras, compañías lírico-dramáticas visitaban cada ano Viveiro nos comezos do século XX para ofreceren o seu repertorio de números zarzuelísticos ou cupletistísticos, como a de Calvacho-Ruiz, a de Montijano, a de Llopis, a de Gómez de la Cruz, a de Cecilio R. de la Vega, o dueto Malvar-Vidal... 

Algunhas veces as interpretacións destas compañías reducíanse tan só a un coro de voces e un piano, mais o certo é que os números musicais máis pegadizos acababan sendo memorizados por boa parte do público e cantados logo en todo tipo de ocasións festivas. A título de anécdota digamos que a compañía Montijano reservaba un lote de entradas gratuítas para os membros da Banda de música de Viveiro a cambio de que esta dese un pasarrúas “publicitario” polas principais rúas da vila nos momentos previos ao comezo do espectáculo, que tiña lugar no teatro popularmente denominado “O caixón dos figos”... 

Tamén chegaban ata a Vila músicos ambulantes, como don Adolfito, que Tobío evoca con estas palabras (cf. TOBÍO, Lois (1994): As Décadas de T.L., Sada: Eds. do Castro, serie Documentos, nº 110, pp. 34-35):

 

“Don Adolfito percorría a Praza e as rúas a cantar, acompañándose do violín, cantigas de amor ás donas e rapazas que estaban nas fiestras, galerías e balcóns, e botando requebros (beldad, sultana, hurí...) ás belidas que pasaban carón seu. Era, polo visto, home lanzal e distinguido, de bigode e barbiña en pirulo, cabelo loiro, que coñecera aos da casa da Troia coma estudante en Santiago, onde nacera, e que, segundo contaban, por un amor malfadado, perdera unha miga o siso e botárase ao camiño coma un derradeiro trovador. A miña nai lembraba unha das suas cantigas que lle eu ouvín cantar moitas veces:

Niña de trenzas de oro

y de ojos soñadores,

para cantarte amores

escucha al trovador.

Trovador,

por ti me muero de amor,

por ti me muero,

me muero

de amor”

Contan que ía vestido de levita e bombín e levaba unha florciña silvestre na lapela, e que nonm aceptaba donativos en público anque sí cando se lle daban con disimulo. Era, xa que logo, coma un romántico “après la lettre” (...)”.

Nos comezos do século XX, naquel Viveiro que César Michelena Rebellón definiu nun dos seus sonetos como “cantarín y bullanguero" (Cf. MICHELENA REBELLÓN, C. (1987): Mis cien sonetos a Vivero, Viveiro: Gráficas Lar, p. 24), triunfan algúns ares musicais traídos da Habana polos moitos emigrantes das terras regadas polo Landrove que frecuentaban neses anos a Illa caribeña: guajiras e habaneiras como a da “bella Lola”, “En el fondo del mar nace la perla”, etc. 

Dicía Jotraque (José Travieso Quelle), neste sentido (Cf. TRAVIESO QUELLE, J. (2010): Vivero, síntesis del incensario y la gaita, Viveiro: A.C. Estabañón, pp. 29-30), que “la gente de Vivero canta muy bien, especialmente habaneras y otras canciones que tienen un sello nostálgico” e o mesmo xornalista evocaba no artigo “Con orlas negras” ao barbeiro e mandolinista Manuel Romero, (a) Pichurre deste xeito

"Yo recuerdo de mis años mozos a Pichurre sentado a la puerta de su establecimiento tocando con su mandolina alguna de las habaneras de moda en aquellos tiempos (...). A veces, se unían la la música de Pichurre las voces de Darío da Cobela, un invidente de buena voz, y Emilio de Chupitín, que cantaba muy mal (...)"

Cuarteto "Los últimos románticos"

Nos anos 50 formouse tamén en Viveiro un conxunto de pulso e puga chamado “Los últimos románticos”, que estaba formado por Canana (guitarra e voz), Pichurre (mandolina), Paco de Rocambol (laúde) e Jotraque (violín). Na simpática visión dun dos seus protagonistas (Cf. Travieso Quelle: Op. cit., p. 95):, o grupo era

 

“más malo que la carne del pescuezo hasta tal punto que una noche, durante una serenata, algunos melómanos confundieron el bolero “Campanitas de la aldea” con la serenata de Schubert, tan mala era la interpretación”.

A chegada dos primeiros gramófonos abriu, non obstante, unha posibilidade nova de gozar da música que xa non implicaba necesariamente a interpretación en directo. Fernando Pérez Barreiro, no libro El digesto no indigesto (1952), evocaría a barbería de Vergallás, dotada dun deses novos aparellos fonográficos:

“Era de verle afeitar con una navaja en cada mano y actuando con las dos a un tiempo, al compás de un alegre pasodoble o de un pausado danzón, según las preferencias del cliente, que elegía el disco que había de rodarse en aquel primitivo gramófono de descomunal vocina, mientras duraba la faena del afeitado”.