eu

eu
eu
Amosando publicacións coa etiqueta Historia do século XIX. Amosar todas as publicacións
Amosando publicacións coa etiqueta Historia do século XIX. Amosar todas as publicacións

mércores, 1 de xullo de 2015

AS TERRAS DO SALNÉS NA OLLADA DE MANUEL MURGUÍA

 
Manuel Martínez Murguía (Arteixo, 1833-A Coruña, 1923), esposo de Rosalía de Castro, ocupa un lugar central cando da cultura galega do século XIX falamos. Intelectual polifacético (xornalista, literato, crítico, político, pedagogo, folclorista...), fecundo e, cómo non, amiúde polémico (dígano Sánchez Moguel, Valera, Pardo Bazán ou Vicetto), non só teorizou, fronte ao abafante centralismo daquela reinante, un galeguismo rexionalista de corte liberal (en contraste co máis conservador de Alfredo Brañas), senón que entregou moitos anos da súa vida ao paciente resgate, estudo e interpretación de valiosa documentación arquivística, que lle posibilitou deseñar os primeiros capítulos verdadeiramente científicos sobre a nosa Historia.

O difícil labor de historiar 
 
Murguía está considerado, efectivamente, o mellor dos historiadores galegos do século XIX. O seu quefacer resulta culminación de todo o labor precedente realizado pola escola historiográfica romántica galega, en que se inclúen autores como o santiagués Verea e Aguiar, o tudense Leopoldo Martínez Paadín e o ferrolán Benito Vicetto.
 
No prólogo ao 1º tomo da súa Historia de Galicia (1865), Murguía ponderaría o penoso punto de partida que estaba obrigado a afrontar quen, coma el, quixese reconstruír nesa época o pasado da nosa terra: 
 
"Sin un archivo general en donde todo cuanto tocase a Galicia fuese guardado con esmero, sin un museo arqueológico en el cual se recogiese la moneda y la lápida que apenas descubierta fuese objeto de sabias consideraciones, el historiador se vé obligado á escribir su libro después de costosísimos y continuados afanes y sin quedar nunca tranquilo, no de haberlo visto todo, sino de haber conocido lo necesario [...] Los archivos particulares cerrados con cien llaves, los de las comunidades religiosas aniquilados y perdidos para siempre, los de los municipios, escepto honrosas escepciones, en el más completo abandono, pero casi todos ellos pobrísimos en toda clase de instrumentos, los de las catedrales esquilmados por la mano ininteligente de la desamortización, hé aquí lo que halla en nuestro país el historiador que pretende penetrar en la obscuridad de los siglos medios".
 
O labor de Murguía oriéntase invariabelmente a procurar en documentos, lendas e outras fontes de información a maior cantidade posíbel de datos que lle permitisen unha reconstrución fidedigna do pasado histórico de Galiza e que, ao mesmo tempo, deixasen ben patente o seu carácter de entidade plenamente nacional. Neste senso, pódese afirmar que é un historiador rigoroso, serio e científico, pero en absoluto imparcial. El mesmo deixa moi clara a motivación patriótica do seu traballo, o seu "partidismo" pro-galaico, ben distinto ao dos "falsificadores" de glorias patrias hispánicas coetáneos: 
 
"Galicia es un país cuya historia nos muestra claramente que sus desgracias tienen profundas raíces y vienen de muy atrás. Todo aquel que la ame con el intenso amor de un hijo, no podrá asistir impasible á su largo y doloroso martirio. Gócense enhorabuena otros escritores en referir ciertas glorias ni probadas ni probables, y en levantar hasta las nubes el nombre de su país y el de sus pretendidos triunfos; nos parecen ridículas esas vanidades que jamás han logrado seducirnos. Pero no sentir sus dolores, no llorarlos, no indignarse ante la iniquidad y la injusticia, esto es lo que no podremos hacer en la vida. [...] En lo que toca á los hechos, creemos se tiene derecho á exigir del historiador una narración clara, completa, exacta; pero, cuando se trate de deducir de esos mismos hechos las naturales consecuencias, el historiador queda en completa libertad para apreciarlos y lo único que debe pedirse es que sean legítimas sus conclusiones". 
 
Partindo desa base, Murguía compuxo numerosos traballos ensaísticos sobre Historia, quer en forma de artigos, quer en forma de libros. De todos eles, imos salientar e glosar aquí concretamente dous, polas numerosas referencias ás terras e xentes do Salnés que encerran: o tomo primeiro da Historia de Galicia e mais o volume Galicia. 
 
Do Salnés máis antigo 
 
O primeiro tomo da Historia de Galicia de Murguía foi estampado na imprenta de Soto Freire en Lugo, no ano 1865, e contén, ademais dun prólogo e un discurso preliminar, os capítulos relativos á prehistoria e o pasado céltico e pre-romano da Galiza. Para levar adiante a recompilación de materiais para este volume, Murguía valeuse dunha rede de informadores locais, en que figuran Ramón Valle Bermúdez (pai de Valle Inclán), que lle forneceu datos precisamente sobre a comarca da Arousa; Ramón Segade, que fixo o propio sobre Compostela; Xosé Bieito Amado, en Pontevedra; Paz Nóvoa, en Ourense, etc.
 
As referencias ás terras do Salnés que achamos neste tomo encádranse, en primeiro lugar, nas argumentacións de Murguía para afirmar a importancia da presenza fenicia e grega na Galiza. O faro da Lanzada debíase, segundo o noso historiador, á fábrica dos fenicios, pobo comerciante que fundou Cádiz, inzou a costa peninsular de pequenas factorías e frecuentou as nosas costas á procura de estaño. Da mesma maneira, entendía Murguía que boa parte da poboación de vilas como Muros, Noia ou Arousa tiña as súas orixes étnicas nas colonias gregas da Antigüidade que asentaran no noso territorio: 
 
"A orillas de nuestros mares acamparon, pues, aquellos que habían oido en la tierra natal los hermosos versos de Homero, y quizás las hallaron comparables á las que acababan de abandonar, y los campos que las rodeaban más fértiles que los de la Arcadia, puesto que aun viven sus hijos en los lugares que amaron y escogieron por morada. Hemos visto las estatuas que el cincel ateniense había animado, y sorprendimos en su frente serena, en la magestuosa apostura, en la suave calma de todo su ser, la belleza y la gracia de una raza á quien conocíamos desde nuestra niñez. ¡Muros la risueña, Noya la gótica, ondas de la ría de Arosa que hemos celebrado en los días de nuestra juventud, vosotras veis todavía vagar por esas risueñas riberas á los descendientes de aquellos que os enseñaron el amor á las artes y la música de la palabra!". 
 
Noutro lugar, comentando as diversas tipoloxías raciais presentes na poboación galega, na que a celta era, ao seu ver, a predominante, sinalaba Murguía que "el tipo fenicio y cartaginés se vé en algunos pueblos de la ría de Arosa, el griego se halla más esparcido, y se encuentra en Noya y especialmente en Muros, notándose, sin embargo á su lado el más perfecto tipo celta". 
 
Na breve descrición dos accidentes xeográficos máis destacados do territorio galaico incluída neste tomo, sinala Murguía a existencia de illas como Cortegada, Arousa, Sálvora ou A Toxa, "entre la península del Grobe [sic] y Cambados, célebre por sus preciosos baños termales". 
 
Reproduce ademais, na páxina 421, unha gravura da torre de San Sadurniño, en Santo Tomé, asinada polo artista Bertránd. A curiosidade desta ilustración, como pode comprobar o lector, é que presenta no alto da ruína da torre, moi claramente, un pináculo de pedra hoxe inexistente. Contrastando con algunha foto vella do monumento no volume Cambados:dos tempos idos, hai unha do ano 1934 en que tampouco se ve xa o citado pináculo... Licenza do artista? Elemento arquitectural perdido? Quen sabe!...
 
Finalmente, mencionando neste primeiro tomo da súa Historia exemplos de toponimia galaica que podería vencellarse ás raíces célticas e logo de repasar nomes de ríos como Arnoia, Suarna, Sar, Tambre, etc., Murguía trae a colación o caso cambadés, con estas palabras: "Si de los ríos nos estendemos al agua en general, hallaremos entre otros Cambais, en irlandés corriente tortuosa, y en Galicia Cambados".
 
A carón deste tomo 1º da Historia de Galicia, outra das obras saídas da pluma de Murguía en que resultan constantes as referencias ás terras e xentes da nosa bisbarra é a monumental Galicia, un groso volume de perto de 1.200 páxinas, editado en 1888 pola casa Daniel Cortezo & Cía, de Barcelona, que facía parte dunha serie ampla intitulada "España: sus monumentos y artes, su naturaleza e historia". Murguía asina esta obra en Iria (Padrón) o 20 de agosto de 1885, apenas un mes despois de se producir o óbito da súa compañeira Rosalía. Por ese motivo é especialmente conmovente a dedicatoria que estampa ao comezo do volume, enderezada á propia escritora e aos seus fillos, "para unir con un mismo lazo y un mismo y piadoso recuerdo, cuanto amé, cuanto amo, cuanto amaré toda mi vida, esto es, esposa, hijos, patria".
 
A obra centra a súa atención fundamentalmente nas vilas capitais das antigas provincias do reino galego e naqueloutras, que sen selo, tiñan maior relevancia demográfica, monumental ou económica na época de redacción. Así, logo de dous capítulos introdutorios, Murguía dedica o 3º á Coruña; o 4º, a Santiago; o 5º, a Pontevedra, Padrón, Noia e a bisbarra da Arousa; o 6º a Baiona, Tui e Ribadavia; o 7º a Ourense, Ribas de Sil, Celanova e Monforte e o 8º e derradeiro a Lugo, Mondoñedo, Monfero, Betanzos e Ferrol. Compón así un magnífico, aínda que parcial, retábulo do noso país.
 
A presenza do Salnés no volume Galicia é, desde logo, relevante. Case unha decena de páxinas do capítulo 5º conságranse en exclusiva a falar da comarca, pero ademais, ao longo do resto da obra, aparecen moitas outras referencias puntuais. Nese capítulo 5º menciona Murguía algunhas edificacións importantes, tanto civís como relixiosas, de Carril, Vilagarcía e Vilaxoán. Alude a Fefiñáns, Cambados e Santo Tomé, "tres distintas poblaciones que se unen y dan la mano para formar una sola". Logo de referir algúns datos do licenciado Juan Sarmiento Valladares, enterrado na igrexa de Fefiñáns, e de aludir á casa dos Figueroa, propietarios do pazo, prosegue dicindo: "Cambados fué en su tiempo gran villa y puerto, tuvo convento de franciscanos muy bien situado, y arruinada y en lamentable abandono tiene al presente la notable iglesia de Santa Marina, completa y cariñosamente descrita por nuestro amigo Sr. [López] Ferreiro".
 
Despois de reproducir a descrición que da igrexa de Santa Mariña fixo o mentado López Ferreiro na súa obra Galicia en el último tercio del siglo XV, finalizaba Murguía a súa referencia cambadesa con estas palabras: 
 
"Pone término á tan dilatada playa, que involuntariamente trae á la memoria el recuerdo de la bahía de la Coruña, Santo Thomé con su palacio greco-romano de los marqueses de Montesacro, con la vieja torre que continuaba á lo largo de la costa la serie de vigías y faros á la vez, que desde muy remotos tiempos resguardaban estos mares, y con el dilatado playal en donde se recogen á millones los berberechos, alimento diario de la gente pobre, apetecido de la rica, que lo mismo que los hombres lacustres que por estes lugares y en la cercana Lambriaca moraron, gustan todavía del cordium eduli que de tan pródiga manera se produce en estos arenales". 
 
A tentar ubicar esa cidade antiga, sitiada e rendida polo xeneral romano Bruto, dedica Murguía algúns parágrafos. Fronte á idea do Padre Fita, que identificaba "Lámbrica" con Pontevedra, Murguía coida que esta cidade antiga tivo que estar situada na desembocadura do Umia ou en lugar pouco distante, tal vez nos arredores de Noalla e das súas saíñas, entre A Lanzada e Vilalonga. Agardaba o noso historiador que algún día fose posíbel resgatar de debaixo do limo e da area acumulados durante séculos as trazas desta cidade prehistórica. 
 
Vilagarcía lacustre 
 
Entre as referencias puntuais ao Salnés que contén o volume Galicia, cómpre salientar especialmente as relativas ao poboado lacustre prehistórico que, en opinión de Murguía, debeu de existir nunha parte do territorio en que asenta a actual Vilagarcía: 
 
"Un descubrimiento fortuito, y por desgracia perdido para la ciencia y para Galicia, viene á decirnos que hasta en los lugares en que faltan los recuerdos romanos y es nula la tradición, hay motivo, a veces, para pensar que existió allí y durante largo tiempo el hombre primitivo [...] Al salir de Villagarcía, marchando con dirección á Cambados y á escasa distancia del convento de agustinas de aquella villa, se halló no hace muchos años, en un terreno de aluvión, un gran depósito de conchas, entre las cuales se veían mezclados huesos de animales, constituyendo el todo un verdadero kjoekkenmoedding ó restos de cocina. Cubiertos con una capa de tierra y guijarros, apenas los peones empezaron á atacar la brecha y llenar las carretas, cuando apareció el depósito, en el cual dominaban las conchas de ostra, y le seguían en importancia las del berberecho y mixillón. Á cada momento aparecían huesos que por sus dimensiones pudieron desde luego creerles pertenecientes á los grandes paquidermos extintos, y también se hallaban restos de cerámica. Por último, la presencia de un cráneo humano vino á completar la importancia, verdaderamente excepcional para nosotros, del depósito á que nos referimos".
 
Unha porción desas osamentas animais, segue informando Murguía, estaban perforadas e fendidas como para lles extraer a cana e outras presentaban raias lonxitudinais e sinais evidentes de teren sido raspadas con toscos útiles de pedra. Non se acharon no depósito citado instrumentos de sílex, mais si noutros xacementos próximos. Este depósito formaba, segundo explicaba o noso historiador, "una faja no muy estensa, pero de espesor desigual por presentarse en declive. En su parte superior tenía el corte 6 metros y 1 metro en su base". 
 
O descubridor deste depósito, segundo informa Murguía, foi D. Ramón Valle Bermúdez, o pai do coñecido escritor Ramón Mª del Valle-Inclán. O noso historiador acrecenta que nas páxinas do xornal La Voz de Arosa, Ramón Valle deu a voz de alerta sobre o perigo de destrución deste depósito, finalmente consumada. Tamén explica que o depósito "descubrióse por casualidad y con motivo de la construcción del nuevo muelle de Villagarcía, pues buscando tierra para el relleno se acometió el desmonte del terreno que encerraba estos restos de nuestras primitivas antigüedades. La rapidez que en sus trabajos pone la codicia propia de la moderna industria, las ocupaciones que cercaban á nuestro amigo, y el vivir lejos de aquellos lugares, no le dieron tiempo para más que salvar, como más curioso, el cráneo á que hacemos referencia". 
 
O que aconteceu logo con ese cranio é unha historia ben pavera, digna do creador do "esperpento" e que coloca ao autor de Divinas palabras como un caso de "patrimonicida" durante a súa infancia... Conta Murguía, con efecto, que "amante del país, el Sr. Valle, que siempre nos profesó un gran cariño, trató de conservarle para nosotros: mas habiéndolo guardado en un cajón, fué víctima de los juegos infantiles de los hijos de nuestro amigo. Cosa fácil, cuando, según nos aseguró, era de débil consistencia por su mucha antigüedad y mucha humedad del terreno en que se encontró". Non lle gardou Murguía rancor ao mozo Valle pola destrución dese cranio presuntamente prehistórico achado en Vilagarcía, pois tempo despois prologaría o primeiro libro poético do xenial escritor vilanovés: Femeninas (1895).
 
No volume Galicia (1888), menciona Murguía diferentes achados arqueolóxicos de moedas e armas verificados na bisbarra arousá. Concretamente fala dun depósito de máis de 60 moedas encontradas en Cambados, do que unha parte estaba en mans de particulares, outra fundírase e unha terceira parte se conservaba naquel entón (non sabemos se aínda hoxe), na "Sociedad Económica de Amigos del País" de Santiago. A análise destas moedas daba un 16% de chumbo na aleación, dato que, ao seu ver, "indica ya una época más civilizada, tal vez un bronce romano".
 
A toponimia da comarca tamén volve estar no punto de mira do noso historiador. Se no tomo primeiro da súa Historia de Galicia aludira Murguía á semellanza do nome da vila do Albariño co irlandés Cambais, 'corrente tortuosa de auga', agora no volume Galicia refírese novamente a Cambados, especificando nunha paréntese aclaratoria que tal nome significa literalmente casa de auga ou morada na auga. Para facer esta afirmación toma como base o dito por un filólogo francés apelidado Pictet nun seu Essai sur quelques inscriptions en langage gauloise. Noutro lugar desta mesma obra, vencella a raíz do topónimo Cambados ao céltico can, que significaría "lago", "estanque". Non dubida tampouco en vencellar o topónimo Castrelo, parroquia cambadesa na marxe do Umia, aos poboados célticos.
 
Por outra banda, ao se referir á existencia de torres-faro circulares, menciona, valéndose como fonte do pseudo-Servando, unha na nosa comarca, "la de la Harouza" [sic], aclarando "que así pronuncian en el país, por más que conozcamos esta isla á la manera castellana con el nombre de Arosa". Tamén fai mención na súa obra Murguía das ruínas da Torre da Lanzada, que "merecen bien el aprecio en que se las tiene". Tomando os datos ofrecidos polo ilustrado Padre Sarmiento en 1754, informa de que moi perto desa torre "se descubrieron con una avenida nueve sepulcros juntos y paralelos, con división de un tabique con fuerte argamasa y finísimo ladrillo. Dentro había nueve esqueletos de estatura regular, pero mirando todos al poniente y tendidos los brazos paralelos al cuerpo. No se encontró, añade, letrero alguno [..] Caso de que estos restos humanos no pertenezcan a los tiempos medios - reflexiona Murguía - fácil sería, y aun justo, pensar que por el sitio en que se hallan -un extenso playal que cubre diariamente las arenas del mar- esqueletos y sepulturas son propios de un pueblo de los primeros dólmenes".
 
Valéndose da autoridade do cóengo e historiador compostelán López Ferreiro, autor de novelas como A tecedeira de Bonaval, Murguía especula coa hipótese de que o castro lupario mencionado unha e outra vez na Historia Compostelana como retiro da raíña dona Urraca sexa "el que existió en Lobeira, cerca de Villagarcía".
 
Hai tamén referencias de Murguía na obra que citamos aos ritos relixiosos ou máxicos pre-romanos, entre os que destaca o culto ás chamadas pedras de abalar, mencionando expresamente, xunto ás máis famosas de Muxía, Carnota (Pindo), Meixide (Viana do Bolo) ou Castro Maior (Terra Chá), a de Santa María de Paradela, na bisbarra arousá.
 
Aparece igualmente mencionada polo noso historiador a probábel existencia dun cromlech en Catoira, non moi lonxe das ruínas do castellum honesti, pois alí "se levantan unos cuantos cruceros, cuya edad y disposición á voces dicen que ocupan el lugar de un cromlech famoso. Los rasgos arqueológicos de las citadas cruces, no permiten llevar su construcción más allá del siglo XVI; pero sean del tiempo que quiera, lo esencial para el caso es que se hallan dispuestas en círculo, rasgo sobrado significativo para que pase desapercibido. En medio de aquellas soledades, son todavía la viva representación del antiguo monumento al cual reemplazaron. Nada falta para ello, ni siquiera el crucero central que le da como quien dice el último toque. Circunstancia tan extraordinaria, pues no conocemos cosa igual ni en el resto de Galicia, ni en parte alguna, concede gran importancia al cromlech derribado, y pone de manifiesto su indubitable destino religioso. Ni se engañara quien vea en el un nemeton, un verdadero santuario, ni menos quien crea que por los tiempos en que fueron colocadas las cruces, las piedras en círculo eran sagradas para nuestros campesinos, sagrado también el recinto que cerraban. Al reemplazar con la cruz los viejos monolitos, se cambió su representación sensible, mas no el símbolo". 
 
A lenda do Meco grobense estaría relacionada en derradeira instancia, segundo opina Murguía, co culto a unha divinidade celto-galaica, "Eiduorio", asimilada posteriormente a Hermes, deus do comercio e protector dos camiñantes da mitoloxía romana. De feito, o nome que reciben as antigas vías célticas que atravesan o Franco Condado é o de Meuchi ou Mechi, e é raro que non exista arredor desas vías algunha historia que aluda á morte tráxica a mans da colectividade dun vendedor ambulante. A lenda do Meco constituía, para o noso historiador, un testemuño literario popular dun antigo culto fálico, presente tamén na Galia romana. O feito de que as mulleres grobenses tivesen pendurado o cadavre do Meco dunha figueira era un detalle que, para Murguía, "da definitivamente á la tradición el imborrable carácter fálico de que toda ella está impregnada, pues la higuera fué venerada en la antigüedad como árbol antropogónico, generador y nutricio por excelencia". 
 
Finalmente, tamén menciona o noso historiador como de orixe céltica e como tradición aínda viva na Irlanda do seu tempo o rito fertilizador do baño das nove ondas, na praia da Lanzada.
 
Para este Murguía que traballou arreo na reconstrución do pasado histórico galego e que non deixou de achegar, como puxemos de manifesto, referencias, noticias e materiais sobre as etapas pretéritas da nosa bisbarra, escribiría o poeta cambadés Ramón Cabanillas, en sinal de homenaxe e recoñecemento, o seguinte soneto, co que fechamos o noso traballo: 
 
No teu escudo, seu blasón, seu sello,
tral-o rudo loitar, pon a Vitoria.
¡Xa te agarima baixo as áas a Groria,
mestre e patriano, nobre e santo vello!

Ó teu xigante esforzo e san consello
debe a Terra gallega súa historia,
i-ondequeira que d'Ela haxa memoria
teus estúdeos serán fonte i-espello.

Miña y-alma, pasmada do tesouro
d-unha vida cuaxada en libros d'ouro
que forxa a cencia i-o talento adoba

chega hastra tí, saúdate e, incrinada,
bica as mans que na Suevia esnaquizada
puxo os cimentos da Galicia nova!

venres, 1 de maio de 2015

SOBRE A FIGURA DO ALMIRANTE CHICARRO


O Almirante Chicarro

Un día 6 de xullo de 1812 nacía en Viveiro o neno Nicolás Fernández Chicarro Leguinechea, quen había de acadar, andado o tempo, un lugar destacado na historia da Mariña de guerra hispana, como ben se encargou de recrear o chorado escritor Fernando Güemes na súa obra Navegar el siglo.

Ano e pico máis novo que Nicomedes Pastor Díaz, o futuro almirante Chicarro foi bautizado polo sacerdote Juan Maseda o día 8 de xullo daquel 1812. O seu nacemento en Viveiro, porén, tivo moito de circunstancial, pois era fillo do mariño da Armada Joaquín Fernández Chicarro y de la Vega, destinado provisionalmente na vila do Landrove pola Comandancia de Ferrol para xestionar asuntos relativos á “matrícula do mar”, e da moza vasca, natural de Gernika por máis señas, Margarita Leguinechea, con quen aquel casara na Graña (Ferrol) o 4 de xaneiro de 1807. 

OS DEVANCEIROS PATERNOS DE CHICARRO 

Seguindo os estudos feitos en 2006 polo profesor Juan M. Bartolomé Bartolomé, podemos dicir que a saga familiar paterna de Don Nicolás, os Fernández-Chicarro, tiña asento desde cando menos o século XVIII na cidade de León e pertencía á burguesía mercantil, con negocios de venda de cera, panos e sedas, arrendo de gando, adegas, etc. Dispuña dun local comercial en plena Praza Maior leonesa e residía no emblemático barrio de San Martín. O bisavó paterno do noso futuro almirante, Antonio Fernández-Chicarro, aparece citado no Catastro de Ensenada como próspero comerciante da capital leonesa, naquela altura viúvo e con tres fillos. 

Un deses tres fillos, Agustín Fernández-Chicarro, que ha morrer en 1816, será o continuador dos negocios familiares, con especial relevancia na rama téxtil e na produción e distribución vitivinícolas. Dun primeiro matrimonio con Rafaela de la Vega, muller que procedía da vila leonesa de Villamañán pero que tiña asemade ascendentes na localidade galega de Palas de Rei, ese Agustín tivo tres fillas (María, Teresa e Pascuala) e catro fillos: Justo; Mariano, que seguiu carreira eclesiástica e acabou os seus días exercendo de cóengo conventual; José, que foi quen continuou cos negocios familiares; e finalmente, Joaquín, pai do noso protagonista, que fixo carreira militar como alférez de fragata da Armada, con destino en Ferrol.

O citado José fundou en 1801, con seu pai Agustín e seu cuñado Antonio Puelles, a compañía “Chicarro e Hijos”, que acabaría disolvéndose en 1814, e grazas aos procesos desamortizadores, á súa pericia para os negocios e ao seu ben dotado casamento con Rosa Alonso, levou aos Fernández-Chicarro ao punto máis álxido de prosperidade e patrimonio, ata a súa morte, acontecida en 1848. 

Do pai de Nicolás, Joaquín, tense ocupado o erudito Dalmiro de la Válgoma y Díaz-Valera no volume Los Guardia Marinas Leoneses 1719-1811 (1941). Por el sabemos que sentou praza de garda mariña no Departamento de Ferrol o 22 de xuño de 1792 e que acadou o rango de tenente de navío o 23 de febreiro de 1809, en plena loita contra os franceses. Sinala o cronista Donapetry na súa Historia de Vivero y su Concejo (1953, pp. 442-444), pola súa vez, que do matrimonio de Joaquín con Margarita Leguinechea naceron, ademais de Nicolás, outros dous fillos varóns, chamados Mateo e Agustín, respectivamente, que seguiron tamén carreira na Armada, mais que morreron moi novos. 

ACCIÓNS HEROICAS NA PRIMEIRA GUERRA CARLISTA 

Aínda que xa se discutiu o asunto nas Cortes gaditanas de 1812, foi en 1836 cando se suprimiron definitivamente as “probas de nobreza” para o acceso á oficialidade no Exército hispano. Moitos elementos da cada vez máis potente clase burguesa mercantil, como é o caso de Joaquín Fernández-Chicarro e dos seus propios fillos, Mateo, Agustín e Nicolás, encontraron así na milicia unha boa vía de ascenso e recoñecemento social. O mesmo podería predicarse doutras distinguidas familias mercantís do Viveiro de comezos do XIX, como a dos García Dóriga, pois como é sabido un fillo de Don Cipriano e irmán do escritor Alfredo, José, tamén fixo carreira no Exército. O cursus honorum militar no axitado século XIX hispano (invasión napoleónica, guerras de independencia das colonias americanas, guerras carlistas, aventura africanista, intervención en México, guerras de Cuba, etc.) ofrecía, está claro, unha constante posibilidade de distinción, recompensa e ascenso vía méritos de guerra.

Nicolás Chicarro responde plenamente a certo perfil frecuente no seu tempo: o de fillo de militar de carreira que ingresa moi novo na Armada, que accede axiña ao oficialato (con tan só 23 anos) e que se distingue pola súa afouteza e ousadía en sucesivos episodios bélicos, o que fai que gañe recoñecementos e ascensos meteóricos. No seu caso, o escenario primeiro das heroicidades vai ser a cornixa cantábrica peninsular, no marco do enfrontamento entre os liberais, bando no que Chicarro milita con fervor, e as hostes defensoras dos dereitos de Don Carlos ao trono.


En diversos combates durante a Primeira Guerra Carlista (1833-1839), Chicarro dá mostras de valor e pericia que lle abren as portas a sucesivos ascensos. Como parte da dotación do bergantín Guadiana participa en 1834 en varios desembarcos en Pasaia, Donosti e Getaria. Serviu logo nas baterías defensivas de Portugalete e a finais de 1836 tomou parte en diversas accións decisivas na batalla de Bilbao, bastión liberal cercado polos carlistas. É entón cando logra facer chegar un buque con víveres e municións á cidade sitiada, rompendo o cerco de que era obxecto. O “parte” que desde Bilbao e con data de 3 de novembro envía ao ministerio de Mariña o daquela comandante xeneral interino das forzas navais da costa de Cantabria, brigadier José Morales de los Ríos, sinala que na acción participou, entre outros buques, “un quechemarín con municiones y víveres para la plaza, custodiado por el guarda-marina don Nicolás Chicarro con diez artilleros”. Noutro parágrafo do seu informe o amentado brigadier indica que cando os fusileiros carlistas de Olaviaga romperon fogo sobre o convoi liberal, “fueron contestados por la gente del Clotilde y la tropa que dirigía Chicarro con mucho acierto” (Cf. Eco del Comercio, Madrid, nº 935, 20.11.1836). 

Tamén estivo presente o ilustre fillo de Viveiro nos ataques e capitulacións das vilas de Irún e Ondarribia, os días 17 e 18 de decembro de 1837, respectivamente. En 1838 manda o canoneiro Veloz e entra de noite na ría de Somorrostro, baixo intenso fogo de fusís, para apreixar un barco cargado de provisións para os carlistas e conducilo a Portugalete. A comezos de 1839, nunha nova acción na ría de Bilbao, consegue en colaboración con outros oficiais liberais que as tropas carlistas se repreguen desde as Arenas ata Algorta. O comandante xeneral das forzas navais do Norte, o xa citado Morales de los Ríos, diríxese entón ao secretario de Estado para declarar que “no puedo menos, Excmo. Sr., que recomendar a V. E. a teniente de navío don Pedro Carvajal, asegurando á V. E. me hallo muy satisfecho del buen comportamiento del de la misma clase don Blas Quesada, y de los alféreces de navío don Nicolás Chicarro y don Manuel Abad, cuyos oficiales, cada uno con su fusil acompañaron á la tropa y marinería para conseguir que se mantuviese el orden y la retirada fuera en los mismos términos, cumpliendo exactamente las órdenes que les he dado” (Cf. Eco del Comercio, Madrid, nº 1746, 10.2.1839). 

Así resumía o xornal El Correo Militar, na nota necrolóxica que publicou o 17 de xullo de 1889, esta brillante folla de servizos do mozo Chicarro durante a cruenta guerra que rematou co chamado “abrazo de Bergara”:

El año 36 se halló en la sección de Galdacano [sic] con la división del general San Miguel haciendo servicio en la línea avanzada del puerto de Pasajes, en la que tuvo varios encuentros con los facciosos, operando luego con la columna del brigadier Iriarte y coronel Castañeda. Disueltas las compañías provisionales donde prestaba servicios militares la marina, pasó el sr. Chicarro á la fragata San Juan, de servicio en la ría de Bilbao, durante el tercer sitio, hallándose en las acciones de los días 2,3 y 4 de Noviembre del año mencionado en la expresada ría, como encargado de las baterías de Portugalete todo el tiempo del sitio y concurriendo á la gloriosa acción del 24 de Diciembre. Por estos hechos de armas obtuvo la cruz de Marina y fué declarado benemérito de la patria, que en aquellos tiempos no andaba el premio en correspondencia con el peligro, ni estaba la nación ni la Hacienda para generosidades. El 12 de Marzo del año 37, ya ascendido á alférez de navío por ascenso reglamentario y desempeñando el destino de ayudante de la mayoría concurrió al ataque y capitulación de la plaza de Fuenterrabía, siendo condecorado con la cruz de San Fernando de primera clase. Nombrado comandante del cañonero Veloz, pasó á las órdenes del comandante del apostadero del Nervión con tropa y marinería de los buques para auxiliar la operación practicada por el gobernador de Portugalete atacando á los facciosos que se presentaron en las alturas de las Arenas de donde fueron arrojados hasta Algorta sosteniéndose nutridamente el fuego por ambas partes, por cuyo servicio mereció de S. M.... las gracias. En premio de haberse hallado en las operaciones sobre el Bidasoa, de las que resultó la capitulación de Fuenterrabía, fué condecorado también con la cruz de la toma de Irún. Del Veloz pasó á mandar la balandra Atalaya, en cuyo mando permaneció los años de 40 y 41 hasta que en 18 de Diciembre de 1842 pasó á Fernando Póo á bordo del bergantín Nervión”.
CHICARRO NA DÉCADA DOS 40 

Espartero
O xeneral Espartero, desde o seu posto de Rexente e a proposta da xunta do Almirantado, asinaría no verán de 1841 o decreto polo que se destinaba ao apostadeiro da Habana ao alférez de navío Nicolás Chicarro (Cf. Eco del Comercio, Madrid, nº 2620, 3.7.1841). Un ano despois, aproximadamente, o noso mariño sería promovido ao rango de tenente (Cf. Eco del Comercio, Madrid, nº 3037, 23.8.1842) e emprendería, en calidade de segundo comandante da nave, unha expedición no bergantín Nervión á costa occidental africana, co fin de facerse co control do enclave de Fernando Póo. 

Cando a partir do mes de maio de 1843 se produzan en diversas cidades españolas a serie de pronunciamentos antiesparteristas que acabaría provocando a marcha ao exilio londinense do espadón de Luchana, Chicarro fará parte da oficialidade da Armada que participa nese movemento insurxente, neste caso como tenente de navío e comandante do citado bergantín Nervión (Cf. El Constitucional, Barcelona, nº 1543, 4.8.1843).

Con ese mesmo buque toma parte durante 1844 en diversos cercos por mar a prazas como Alacant e Cartaxena, onde tiñan lugar insurreccións de corte progresista contra os gobernos de González Bravo e Narváez, e máis no bloqueo de Barcelona durante a chamada “rebelión centralista”, feito este último polo que lle será concedida a cruz da Mariña.

DESTINOS E NAVEGACIÓNS DESDE A METADE DA CENTURIA 

O xornal madrileño El Correo Militar, na nota necrolóxica sobre Chicarro que publicou o 17 de xullo de 1889, explicaba a grandes trazos a traxectoria do noso mariño ao comezar o terceiro cuarto da centuria decimonónica:
"En el año 46, ya capitán de fragata, y mandando la goleta Isabel II pasó á Costa Firme con órdenes reservadas del comandante general del apostadero de la Habana fondeando en la Guaira para proteger los intereses de los súbditos españoles y de otras naciones que reclamaban el apoyo de nuestro pabellón, por consecuencia de la revolución de aquella república. 
Cuando las ocurrencias políticas de Italia en el año 50 se encuentraba [sic] en Gueta y fué honrado por Su Santidad con la cruz de comendador de San Silvestre de Roma en recompensa de los servicios prestados en los Estados Pontificios". 
En maio dese mesmo ano de 1850, a raíña Isabel II e o seu director xeneral da Armada, o marqués de Molíns, distribúen mediante real decreto a forza naval que había de gardar as costas da Península e illas adxacentes en sete grandes divisións, con capitais en Barcelona, Mallorca, Alacant, Cartaxena, Málaga, Cádiz e Coruña, respectivamente, nomeando comandante da última das citadas ao capitán de fragata Nicolás Chicarro(Cf. El Clamor Público, Madrid, 1.6.1850). En 1859 o noso protagonista é nomeado comandante da fragata de hélice Bailén Cf. El Clamor Público, Madrid, 28.5.1859). Con posterioridade, segundo relata o xornal madrileño El Correo Militar (17.7.1889), a traxectoria de Chicarro foi esta: 

En 15 de febrero del año 60 y después de haber desempeñado varios mandos de buques en Cuba y Filipinas salió de la Habana para Cádiz para reforzar la escuadra de operaciones de África con la fragata Bailén, de su mando.
Y por cierto que en esta ocasión dió el bravo general pruebas gallardísimas de lo que son nuestros marinos cuando el peligro arrecia ó cuando la patria sufre. Es tradicional entre todos los jefes de la Armada jóvenes, que cuando la guerra de África, el año 49, y siendo el Sr. Chicarro capitán de fragata solamente, se le dió el mando de la Bailén que se hallaba en estado tan deplorable que era un peligro verdadero el salir con ella á la mar. Chicarro se ofreció voluntariamente á salir, conduciendo el buque á Cádiz, atortorados sus batiportes con calabrotes tensados, á rechinar, con barras de cabestrante; tan malo era el estado del buque y tal la decisión y enerjía [sic] del valiente jefe. 
Al llegar á Cádiz y antes de desarmar se presentó Chicarro al general de aquel departamento pidiendo pasar con el buque en el mismo estado á batir á Tánger, sin que le arredrase ni la presencia ni la actitud de la escuadra inglesa que mojaba en aquellas aguas.
Su objeto era batir la plaza africana, y salvar así la honra de España y de la Marina, al mismo tiempo que el nuevo limitado material de que ésta disponía entonces. Y decía el émulo de Méndez Núñez en esa ocasión: 
- Si hay que perder barcos, es preferible que éste sea, como la Bailén, un barco inútil. Con mi buque pierde España poco. 
Si hay frases sublimes y si es meritorio el desprecio de la vida, fué un héroe, pronunciando ésa, el joven capitán de fragata”.

Desde a nave Bailén pasará, dous anos despois, ao mando do vapor de guerra, dotado con dezaoito canóns, Don Francisco de Asís (Cf. La Esperanza, Madrid, 17.5.1861), a bordo do que desenvolveu diversas misións relevantes nos mares de América (Veracruz, Santo Domingo, Habana...), segundo explica, máis unha vez, o xornal El Correo Militar:
Mandando el vapor Don Francisco de Asís posteriormente, salió de la Habana con transporte de tropas para Santo Domingo; formó parte después de la expedición de Méjico á donde condujo en su buque al general en jefe de la división expedicionaria y mandando la tercera división de nuestra escuadra que convoyaba los vapores que conducían tropas. Fondeó en Antón Lisardo y asistió á todas las operaciones navales, hasta que fondeado en Veracruz salió para la Habana conduciendo pliegos importantes para el capitán general de Cuba. El año 62 salió nuevamente para Veracruz en 8 de Enero conduciendo al general Prim y á su Estado Mayor, unido á la escuadra francesa que llevaba á su bordo el Ejército de aquel país, destinado á las operaciones mejicanas. En Febrero de este año regresó á la Habana conduciendo 160 enfermos del Ejército. 
Al llegar á este punto, la materia no pudo más y el organismo resentido por los trabajos y por el clima, necesitó licencia por enfermo.
Por las operaciones militares que tuvieron lugar para la reincorporación á España de la isla de Santo Domingo y ocupación de la plaza de Veracruz le nombró el ministerio de Estado comendador de Isabel la Católica”.
Pouco tempo despois de fracasada a sublevación do cuartel de San Gil contra o goberno de O'Donnell, en xuño de 1866, Nicolás Chicarro é nomeado capitán do porto de Sevilla Cf. La Época, Madrid, nº 5723, 5.9.1866), desde onde salta axiña á comandancia da praza de Cartaxena.


Topete

O 16 de xaneiro de 1869 o ministro de Marina Juan Bautista Topete asina o cese do brigadier Chicarro como comandante xeneral de mariña do citado Departamento murciano e noméao de inmediato para idéntico posto no Departamento de Ferrol (Cf. La Correspondencia de España, Madrid, 17.1.1869). Este mesmo ano, concretamente no mes de setembro, accederá ao rango de contraalmirante (Cf. La Época, Madrid, nº 6.705, 15.9.1869). Como pondera o anónimo articulista de El Correo Militar, no traballa xa varias veces citado, tratábase do máis alto chanzo a que podía aspirar o de Viveiro na súa carreira: “la ansiada meta, la faja, ese sueño de oro de todos los militares”. 

Ao comezar o ano 1871, cesa como comandante do Departamento ferrolán e resulta destinado, novamente, ao apostadeiro da Habana (Cf. El Imparcial, Madrid, 16.1.1871 e La Discusión, Madrid, 17.1.1871). A toma de posesión no novo destino provoca unha polémica situación relacionada co pagamento do salario, á que alude o diario democrático madrileño La Discusión, no seu exemplar de 11 de febreiro do citado ano, nos seguintes términos, ben críticos:
“Como la justicia, dice un colega, anda por las nubes, y el dinero anda á puntapiés por la tierra, nos parecen bien las reclamaciones que, según tenemos entendido, han hecho el Sr. Malcampo, comandante general saliente del apostadero de la Habana y los señores Chicarro y Polo.
El primero pretende que se le abone todo su sueldo de Ultramar hasta que desembarque en España, y los dos segundos solicitan que se les abone á razón de sueldo de América desde que emprendan su viaje desde la península, el Sr. Chicarro para la Habana y el Sr. Polo para la América del Sur; es decir, que el destino es uno solo, pero los emolumentos de ese mismo destino los deben percibir á la vez dos jefes distintos. 
A nosotros, como contribuyentes, nos parece esto muy mal; pero á los interesados suponemos que les parecerá muy bien”.
O 21 de marzo de 1872 asínase o decreto polo que se lle concede ao contraalmirante Chicarro a gran cruz do Mérito Naval (Cf. La Iberia, Madrid, nº 4736, 22.3.1872). A finais deste mesmo ano recibe o cesamento como comandante da escuadra e apostadeiro da Habana (Cf. El Imparcial, Madrid, 23.12.1872), para pasar a ocupar o cargo de vicepresidente do Almirantado, en substitución do contraalmirante Manuel de la Rigada y Leal. O traspaso da comandancia realízase o 20 de marzo e Chicarro regresa á Península cando xa foi proclamada nela a 1ª República... 

PAPEL DE CHICARRO NA REPRESIÓN DO MOVEMENTO CANTONAL DE 1873. O CONTROVERTIDO EPISODIO DA FRAGATA NUMANCIA. 

Como é sabido, un sector do republicanismo federal español, auto-denominado “intransixente”, quixo forzar o proceso de federalización aprobado por unha ampla maioría dos deputados das Cortes da Primeira República (210 votos a favor por só 2 en contra) desencadeando unha vaga de pronunciamentos ou revoltas cantonalistas. Un dos focos insurxentes máis relevantes dese proceso foi o Cantón de Murcia, e, dentro del, a praza costeira e militar de Cartaxena.


O líder cantonal Antonio Gálvez
A sublevación dos cantonais de Cartaxena, comandada por figuras como o xeneral Contreras, o deputado Antonio Gálvez e o xornalista Roque Barcia, e apoiada por unha inmensa maioría tanto da poboación civil como do elemento militar da praza, comezou o 12 de xullo de 1873. Os sucesivos gobernos republicanos de Pi i Margall, Salmerón e Castelar tentaron sen éxito desactivar a revolta e foron endurecendo paulatinamente o discurso reprobatorio e as medidas político-militares para sufocala. O ministro de Marina Jacobo Oreiro declarou a flota cantonal (formada por buques como o Tetuán, o Fernando el Católico – rebautizado polos insurxentes como El Despertador-, a Méndez Núñez ou a Numancia) rea de piratería por navegar baixo pavillón vermello, a imitación dos partidarios da Comuna parisina. Por ese motivo, barcos ingleses e teutóns tiveron mentes de capturar eses barcos durante as diversas incursións que os cantonais fixeron a localidades costeiras como Almería, Málaga, Alacant, Águilas ou Valencia. 

No medio desta treboada política e bélica, o 30 de setembro de 1873, o antigo Almirantado rebautizouse mediante decreto co título de Junta Superior Consultiva de la Armada y Consejo Supremo e reorganizouse con diversas designacións, entre as que destacan a do contraalmirante Manuel de la Pezuela y Lobo para presidila e a do noso Nicolás Chicarro en calidade de vogal, na compaña de Enrique Croquer, o armador Antonio López e o enxeñeiro Eduardo Saavedra y Moragas (Cf. La Época, Madrid, nº 7665, 30.9.1873). O de Viveiro, pois, pasaba a estar no auténtico ollo do furacán, como un dos máximos responsábeis militares ao servizo das autoridades da convulsa Primeira República.

Precisamente por iso, cando o contraalmirante Miguel Lobo cometa o erro (para uns) ou a covardía (para outros) de fuxir rumbo a Xibraltar para eludir o combate coa potente escuadra cantonal, a citada Junta Superior da Armada destituirá fulminantemente o citado Lobo e nomeará no seu lugar, como comandante xeneral das forzas navais do Mediterráneo, ao noso Chicarro (Cf. La Época, Madrid, nº 7681, 16.10.1873). O periódico El Cantón murciano, da sublevada Cartaxena, ironizaba no exemplar de 20 de outubro de 1873 sobre o nomeamento desta maneira:
El ministro de marina y el señor Chicarro han salido para Gibraltar en busca de la escuadra centralista.
Si esa prodigiosa actividad que los señores ministros emplean cuando se trata de destruir las ideas del progreso, las emplearan en combatir el fanatismo político religioso, hace tiempo que la causa de D. Carlos habría concluido, porque no tiene razón de ser; pero cuando se trata de colocar barreras á la libertad, todos los esfuerzos son inútiles. Entiéndalo así el señor Oreiro y no se meta á deshacer agravios”.
E perante a nova de que grandes figuras da Armada hispana se poñían como voluntarios ás ordes de Chicarro para participar na campaña contra o cantón murciano, o mesmo citado xornal republicano federal ironizaba novamente, o 22 de outubro:

No fué solo el Sr. Topete quien se ofreció á marchar bajo las órdenes del contralmirante Sr. Chicarro. Igual ofrecimiento hizo el señor Beranger; el Sr. Oreiro también se dispone á embarcar. De modo que ha fallado muy poco para que saliera hacia estas aguas un barco cargado de ministros y ex ministros”.

Durante as semanas que seguiron ao seu nomeamento, Chicarro reforzou con novos buques o bloqueo marítimo do porto de Cartaxena, que complementaban por terra as tropas do xeneral López Domínguez, e intensificou ata o extremo os bombardeos sobre a poboación, nun auténtico dioivo de fogo, de maneira que chegaron a lanzarse, calcúlase, arredor de 30.000 proxectís de diversos calibres... A resposta, en ton entre burlesco e desafiante, da prensa federal de Cartaxena consistiu en glosar do seguinte xeito unhas informacións do xornal madrileño gobernamental Diario Español (Cf. El Cantón Murciano, 9.11.1873):
En «El Diario Español» del 4 de noviembre encontramos (…): «Seguimos sin noticias de la insurrección de Cartagena. Lo único que podemos hacer en obsequio de los que quieren saber todos los días algo nuevo, es decirle que dentro de breves días regresará á esta capital el Sr. Oreyro, ministro de Marina, dejando la escuadra al esclusivo [sic] cuidado del Sr. Chicarro.»
Ya se fué Lobo con viento fresco; después del chubasco, el Sr. Oreyro más precabido [sic] escapa presagiando la tormenta; estoy por asegurar que Chicarro hará lo mismo declinando su poder en un cabo de cañón y este, a su vez, en un grumete; y la escuadra centralista pasará a ser federal”.

No entanto, cando as sucesivas traizóns, o desgaste provocado polo esforzo bélico feito e un crecente desánimo xeral minaron a resistencia dos cantonais (entre os que figuraba, dito sexa na súa memoria, outro fillo da Terra de Viveiro, o coronel de infantería Fernando Pernas, quen chegou a ser vogal da Junta Soberana de Salvación Pública) e se comezou a negociar o armisticio, xa entrado 1874, o daquela novo ministro de Mariña, almirante Juan B. Topete, heroe no seu día da revolución setembrina de 1868, deu ordes taxativas a Chicarro, con data de 6 de xaneiro de 1874, de que non deixase fuxir ningún dos buques cantonalistas...


Fragata Numancia
Mais o que que aconteceu finalmente foi que un dos buques máis modernos e emblemáticos da flota sublevada, a fragata Numancia, comandada por Nicolás Constantí, alias Colau, cos principais líderes cantonalistas a bordo xunto a máis de 2.000 civís, logrou burlar o día 13 de xaneiro de 1874 o cerco que montara diante das costas o noso Chicarro (coa participación de barcos como as goletas Cádiz e Ulloa e as fragatas Vitoria, Carmen, Navas e Almansa) e conseguiu conducir o buque emblema da flota insurreccional ao porto africano de Orán, daquela baixo dominio colonial francés. A Numancia, iso si, mercé ás xestións realizadas por Chicarro diante das autoridades, sería devolta intacta o día 17 de xaneiro. 

Sobre este episodio da exitosa fuga da fragata Numancia en xaneiro de 1874 existen, cando menos, tres versións distintas, que colocan en distinto lugar ao noso Chicarro segundo se admita, ou non, a veracidade de cada unha. 

A primeira desas versións procede dos cantonalistas fuxidos. No Manifesto que publicou en Orán o 31 de marzo de 1874 (rescatado no seu día polo profesor Rubio Paredes), o xeneral Juan Contreras (1807-1881), un dos líderes militares indiscutíbeis da revolta que ía a bordo da Numancia precisamente, proclama que “el almirante Chicarro recibió una dura e inolvidable lección, tan justa como merecida”. A maior habilidade mariñeira de Colau impediu que Chicarro puidese, como era o seu desexo, “entrar en Cartagena, con la Numancia prisionera, después de más de cuatro meses de penalidades y trabajos sobre esta plaza”. Chicarro tería, pois, fracasado en toda regra como mariño na súa misión de impedir a todo transo a fuga da citada fragata. Desta visión fixéronse eco tanto o literato Benito Pérez Galdós, no “episodio nacional” intitulado De Cartago a Sagunto (1911) como, en tempos relativamente recentes, o senador e cronista oficial da rexión murciana Antonio Pérez Crespo no volume El cantón murciano (1990). 

A segunda versión ofreceuna o propio contraalmirante Chicarro mediante parte oficial dirixido ao ministro Topete e que publicou integramente o diario monárquico La Época no seu exemplar do luns 16 de febreiro de 1874. Resumindo o contido dese longo documento, podemos dicir que Chicarro bótalle a culpa do acontecido á demora con que desde o Goberno se lle comunicou que estaba a negociarse o armisticio cos cantonalistas. Desa maneira, mentres el recargaba, confiado, no fondeadeiro da Subida o carbón que necesitaba para as caldeiras da súa nave, a Numancia puido facerse á mar en plena noite e manobrar habilmente para romper o cerco... 

Finalmente, unha terceira versión, que acuñou probabelmente Martínez de Velasco no artigo necrolóxico que dedicou a Chicarro en La Ilustración Española y Americana (nº 30, Ano XXXIII, 15.8.1889) e que reproduciu o 6 de xullo de 1898 o xornalista Tello Téllez nas páxinas de El Liberal (versión que, dito sexa de pasaxe, foi a que nos transmitiron posteriormente nas súas obras os cronistas oficiais viveireses Donapetry e Chao Espina) atribúe a exitosa fuga da Numancia non á maior pericia mariñeira do seu comandante Colau nin tampouco á distracción ou perda de tempo que supuxo a carga do carbón cometida por Chicarro, senón a un dobre trazo de patriotismo e humanismo misericordioso do almirante viveirés. Con efecto, segundo esta terceira explicación, Chicarro renunciou por propia vontade á captura da Numancia porque non quería destruír tan preciado buque da Armada española (de aí a frase que se lle atribúe: “¡No! Yo no echo a pique este hermoso buque de mi patria, Tenemos muy pocos; va de huida y no se bate, La hazaña sería muy fácil, pero muy costosa á la marina”) e porque comprobou ao primeiro disparo de advertencia que aquela ía cargada de poboación civil inocente... 

Pense o lector/a o que quixer, mais teña en conta ata que punto o cerco de Cartaxena e a fuga da Numancia puido acabar en certo sentido co prestixio do almirante viveirés, ata entón incólume... Nesa perspectiva, o xornal democrático La Discusión (6.2.1874) facíase eco da campaña que contra Chicarro levantaban algúns medios de prensa británicos por mor do cerco de Cartaxena:
El Times de Londres publica una carta llena de inexactitudes, haciendo responsable al contralmirante Sr. Chicarro de la pérdida del barco inglés “The Ellen Constance”, que zozobró en las augas de Cartajena [sic] en la noche del 7 de enero, á consecuencia de un choque con la fragata “Victoria”.
Creemos que por persona competente debía desmentirse la inexacta relación del periódico inglés que ofende gravemente al jefe de nuestra escuadra en el Mediterráneo, y que tiene por objeto sin duda el que la Europa forme un concepto tan desventajoso como injusto de la marina española”.

A NOVA DA SÚA MORTE NA PRENSA DA ÉPOCA


O almirante Chicarro emprendeu desde o final da revolta cantonal, ao que seguiron o golpe de Pavía, a caída da 1ª República e a Restauración borbónica, un proceso de marcado retraemento no plano público. Pediu o traslado ao Departamento de Ferrol e, ao pouco tempo, o pase á reserva; rexeitou ofertas de entrar en política e dedicouse case exclusivamente á vida familiar coa súa esposa Rosa Abad e coas súas dúas fillas, Carmen e Pilar, que casarían á súa vez con dous mariños profesionais, José María Carré e Pedro de Novo y Colson (fundador e director da revista El Mundo Naval Ilustrado), respectivamente. 

Nicolás Fernández Chicarro Leguinechea morreu en Ferrol o 7 de xullo de 1889, aos 77 anos de idade, tras nada menos que 57 anos de servizos emprestados. A nova do seu pasamento foi ofrecida por diversos xornais madrileños como La República, El Día, El Imparcial ou El Correo Militar. Así, o prestixioso rotativo fundado por Rafael Gasset, de orientación liberal, indicaba no seu exemplar de 11 de xullo de 1889:
“Ha fallecido en el Ferrol el anciano contralmirante de la armada D. Nicolás Chicarro y Leguinechea, que desde hace ya algunos años estaba en situación de reserva.
Nació éste en la villa de Vivero en día 6 de Julio del año 12; contaba cincuenta y siete años de servicios efectivos y cerca de veinte de antigüedad en su empleo de contralmirante.
El general Chicarro desempeñó el mando superior del departamento del Ferrol en varias ocasiones. Tuvo á su cargo importantes servicios y fué un buen marino”.
Pola súa vez, El Correo Militar, xornal editado en Madrid que levaba como subtítulos os de “Diario de la Tarde. Defensor de los Intereses del Ejército y de la Armada”, ofrecía o mércores 17 de xullo unha semblanza necrolóxica, á que pertencen estes significativos fragmentos:
“MILITARES ESPAÑOLES. EL GENERAL CHICARRO
Uno de los generales más viejos de nuestra marina, era el que acaba de fallecer. Nació el año 12, en la villa de Vivero, al mediar el año, faltándole, por consiguiente, muy poco para alcanzar la categoría tristísima de octogenario. Grandes dotes de virtud y de laboriosidad adornaban su larga carrera en la que llegó á ceñir la faja de contralmirante, y el Sr. Chicarro fué conocido en su tiempo como un marino enérgico y de corazón. De carrera rápida en los primeros escalones, tanto que de teniente de navío no estuvo más que dos años para alcanzar la categoría de capitán de fragata, ésta se hizo lenta al final pues contaba veinte años largos en el empleo de contralmirante. Tenía 59 años de servicio efectivo desde el año 30, que ingresó como guardia marina, y nueve años de abonos por la guerra civil de 1833 á 1840.
El Sr. Chicarro fué verdaderamente una de las figuras de nuestra marina de guerra. Hijo de un teniente de navío, su vida fué un ejercicio continuado al servicio de la patria en esa ruda y fatigosa tarea del hombre de mar. El nombre del distinguido y caballeroso contralmirante va unido á páginas sangrientas de nuestra historia, y á su lealtad de carácter y á su noble corazón, tan viril para el peligro como bondadoso y hasta magnánimo á veces, se debe que el Ferrol no ha llorado un día de sangre en circunstancias dificilísimas. Sólo por ese rasgo generoso en que la prudencia del general Chicarro supo anteponerse al severo deber militar, el pueblo del Ferrol le estaba altamente reconocido.
En otra ocasión, triste para el país, el nombre del Sr. Chicarro hizo gran ruido en los sucesos políticos y en la prensa que llevó y trajo su nombre. Nos referimos á los sucesos cantonales; á aquellos días de triste recuerdo en que la España parecía un presidio desatado y en que tan difícil era el poder conservar incólume la autoridad y el prestigio. En aquellas circunstancias aciagas el general Chicarro, que era un valiente, contribuyó de modo eficaz á la toma de Cartagena insurreccionada y sitiada por el general López Domínguez. Con mucha energía aún dentro de su pecho, y acaso desengañado de la vida, acaso cansado del estruendo de la actividad, acaso no queriendo prestar su apellido sin mancha a una época de disturbio y de ludibrio, el general Chicarro prefirió la tranquilidad del hogar y el amor puro y desinteresado de la familia y obtuvo su pase á la reserva, cuando aún podía servir de mucho á la nación y contribuir con sus energías y su personalidad al buen nombre de la Armada española á cuya corporación quería mucho.
La hoja de servicios del Sr. Chicarro es una historia limpia y honrosa, es la hoja de hechos de un hombre trabajador y laborioso, de un hombre esclavo de sus deberes y de un servidor pasivo del país que comprende que la existencia del militar es totalmente de su patria (...)
No seguiremos la vida militar del general Chicarro desde que alcanzó alto puesto en la Marina. Hombre de confianza de todos los Gobiernos, pues no figuraba en ningún partido político, le fueron confiados los mandos más importantes.
Era una de esas nobles figuras del almirantazgo español abrumadas de servicios y de méritos, y un caballero cristiano.
Grandes cruces le enaltecían, vistosas bandas de varios colores ceñían su pecho; valía más lo que llevaba dentro; su grande, su nobilísimo corazón”.
E algúns anos despois, na súa sección xornalística “Hombres y Obras”, Hernando de Acevedo glosaba para os lectores do Noticiero Salmantino ( nº 1926, 6.7.1903) o perfil do mariño viveirés con estes xuízos, cos que fechamos esta humilde aproximación á figura e a traxectoria do persoeiro:
“Militar valeroso y arrojado, nacido para la pelea, marino heroico que prefería la lucha del mar á la lucha de la política; este fué el contralmirante don Nicolás Chicarro y Leguinechea, que prefirió á la cómoda poltrona del ministerio de Marina los azares del combate”.