eu

eu
eu
Amosando publicacións coa etiqueta Valle Inclán. Amosar todas as publicacións
Amosando publicacións coa etiqueta Valle Inclán. Amosar todas as publicacións

xoves, 30 de xuño de 2016

LIBROS NO TAMBUCHE (III)



O MIÑO. UN CAUDAL DE HISTORIA, de Anselmo López Carreira

Edicións Xerais ofrece na súa colección Libro X este ameno ensaio do historiador e recoñecido medievalista Anselmo López Carreira, vigués de nacemento (1951) e ourensán de infancia. Seguindo o percurso en diagonal do río Miño pola nosa xeografía e facendo “paradas” en moitos dos lugares emblemáticos das súas ribeiras, desde o nacemento no Pedregal de Irimia ata a desembocadura na Guarda, pasando por Lugo, Portomarín, Ourense, O Ribeiro, Tui, etc., o autor reconstrúe con rigor e brevidade moitos momentos, figuras, fenómenos e circunstancias da nosa historia comunal, sen deixar de deitar de cando en cando agudas reflexións historiográficas ou evocar aspectos do seu relacionamento persoal co río. O arqueolóxico mestúrase sabiamente co etnográfico, o económico co cultural, o propiamente histórico coa Galiza problemática de hoxe e así o libro vai debullando un sinfín de coñecementos enriquecedores que se presentan por xunto nunha prosa limpa e fluída. Unha magnífica achega para un verdadeiro “coñecemento do medio” galego.


A MORTE DE VALLE INCLÁN. O ÚLTIMO ESPERPENTO, de Carlos G. Reigosa, Javier del Valle Inclán e José Monleón

Tres ensaios de diversa fasquía compoñen este interesante volume sobre a figura do xenial Valle Inclán editado por Xerais. O primeiro deles, de José Monleón, fai, para comezar, un esclarecedor contraste entre a escasa compracencia coa que foi recibido no seu tempo o teatro de Valle Inclán e a posterior eclosión de entusiasmo que espertou nos círculos culturais e dramatúrxicos do antifranquismo. Na continuación, ofrece as notas dunha viaxe do propio Monleón a Galiza nos anos 60, á procura dos espazos valleinclanianos máis emblemáticos.
O segundo ensaio, o de Javier del Valle Inclán, neto do escritor, reconstrúe con minuciosidade, case día por día, os derradeiros meses de vida de Valle Inclán na Compostela de 1935 ata o seu pasamento o 5 de xaneiro de 1936, dando conta das relacións humanas, das excursións, das últimas xestións editoriais e dos penosos avatares médicos que afrontou o autor das Comedias bárbaras. Tamén dá conta das xestións para renderlle diversas homenaxes póstumas ao escritor e do impacto que a noticia da súa morte tivo en diversas publicacións e medios intelectuais e políticos da España e da Galiza desa época.
Por último, Carlos G. Reigosa reconstrúe o clima de tenso enfrontamento que rodeou o pasamento e enterro de Valle Inclán en Compostela, coa cidade polarizada entre os sectores clericais que non aceptaban que o escritor morrese sen confesión e intentaban impedir o carácter laico da cerimonia fúnebre e os sectores esquerdistas, que quixeron facer do soterramento do autor de Luces de bohemia un acto reivindicativo. Nesta última perspectiva, destacou a nutrida presenza galeguista nas exequias, con Castelao, Antón Villar Ponte e Ánxel Casal á fronte.

CANDO LEVANTEN AS BRÉTEMAS, de Josip Mlakič

En coidada tradución desde o croata debida a Jairo Dorado Cadilla, a editora Hugin e Munin publica esta novela intensa e desacougante de Josip Mlakič (1964), en que o protagonista principal, Jakov Serdar, escribe por prescrición terapéutica psiquiátrica un caderno no que irá deitando as imaxes e intres máis relevantes do seu pasado, sexa inmediato, como integrante dunha pequena unidade combatente croata na guerra de Bosnia, sexa remoto, nunha infancia e adolescencia na Xugoslavia de Tito, cando non se albiscaban aínda as fontes polas que manarían os escuros odios do recente conflito nos Balcáns, que a novela retrata con ferinte precisión en moitas das súas páxinas.


SEIQUE, de Susana Sánchez Arins

A nosa compañeira sindical e activista Susana Sánchez Arins, que xa ten asomado varias veces ás páxinas de Aulas Libres, deu ao prelo da reintegracionista Através Editora o seu libro Seique. Brillante produto literario, que se presenta cunha fermosa capa da nosa deseñadora Rosa Herraiz e que lembra por momentos a delicadeza expresiva da Seda de Alessandro Baricco, é un libro capaz de superar con nota a dificultade de abordar máis unha vez o tema da guerra civil e da represión mercé a un coidadísimo e orixinal tratamento do material narrado, que procede en derradeira instancia de procuras inéditas arredor dun familiar que protagonizou infelizmente numerosos episodios do furacán de violencia asasina desatado no 36.
Ese tratamento foxe á mantenta dos cauces narrativos tópicos e habituais, organizándose por contra en secuencias mínimas, a xeito de microrrelatos ou flashes; enchéndose ora de lirismo poético, ora de reminiscencias teatrais, ora de apretada prosa testemuñalista, ora de xogos entre o pasado e o presente, peneirados polas lembranzas dos seres queridos. Susana fai un uso intelixente da repetición e de certos “ritornellos” expresivos e apela, en fin, a subtítulos cargados de forza, que actúan como balizas nun percorrido a cada máis dantesco e revelador. Pesquisa histórica, mergullo na memoria, nos silencios e nos danos familiares, dolorosa constatación e, tamén dalgún xeito, catarse de medos e violencias padecidas noutros corpos e noutras vidas, cuxo sacrificio e sufrimento non se apagarán xa máis grazas ao esforzo da nosa autora.

FIN DE FESTA, de Diana Varela Puñal

Autora dos poemarios Fíos (2006) e Animal Abismo (2010), ambos editados por Espiral Maior, e de varias pezas de literatura infantil, a avogada e escritora Diana Varela Puñal publicou recentemente en Laiovento unha novela breve, co título de Fin de festa. 

Está ambientada nas décadas finais do pasado século nunha vila mariñeira galega que ben podería corresponder ao Corme natal da autora e ofrece, ante todo, unha orixinal galería de evocacións na que destacan algúns seres peculiares, raros, especiais, solitarios e maiormente fracasados. Preside o conxunto, expresado con tenrura e grande viveza estilística por unha voz narradora-testemuña e no que alternan faíscas de riso e fíos de pranto, a protagonista Susi Arnela, unha noutrora moza admirada por todos que vive horas baixas con plena consciencia do seu paulatino descenso aos infernos.

CHEIRO DE CHOIVA, de Rodolfo Alonso

Méndez Ferrín é quen prologa este poemario do escritor e tradutor galego-arxentino Rodolfo Alonso, publicado pola editora Barbantesa de Cangas do Morrazo.
Rodolfo Alonso publicou o seu primeiro libro en 1954 (Salud o nada) e participou nas actividades culturais e políticas, en chave republicana, galeguista e de esquerdas, da Federación de Sociedades Galegas bonaerense, á que pertenceran, precedéndoo, figuras como Blanco Amor, Alonso Ríos ou Suárez Picallo. En 2006 deu un adianto na revista A trabe de ouro (nº 68) da súa produción na lingua de noso, que oíu falar desde o berce a seus pais emigrantes. Agora reúne un corpus de case medio cento de poemas galegos escritos nun amplo período de tempo, entre 1952 e 2014, con estéticas, xeitos de dicir e temas moi diversos, mais todos eles de grande rigor conceptual, depurada dicción e que resultan en moitas ocasións estremecedores pola profundidade e a emoción que encerran. Así, sen dúbida, aqueles nos que evoca as figuras de súa nai e de seu pai ou o que dá título ao propio volume.

luns, 24 de agosto de 2015

PRESENZAS GALEGAS NO VOLUME "HISTORIA DE MI VIDA (MEMORIAS)", DO XORNALISTA MADRILEÑO ALFREDO CABANILLAS

Publicada en 2011 na colección Espuela de Plata pola Editorial Renacimiento, de Sevilla, cunha introdución de Isabelo Herreros, a Historia de mi vida de Alfredo Cabanillas foi escrita polo seu autor cando contaba xa 84 anos, sen practicamente ningún apoio documental ou hemerográfico e cun ánimo persoal moi conturbado trala morte en xaneiro de 1976 de quen fora a súa esposa, Graciela Vergara. Aínda así e con todos os seus lapsos, omisións, defectos e discutíbeis comentarios, a obra encerra valiosos datos e interesantes referencias sobre a época histórica en que se desenvolveu a traxectoria deste xornalista madrileño e non está exenta, como veremos, de referencias a algunhas figuras galegas.


Comecemos por presentar o autor desas Memorias. Alfredo Cabanillas Blanco (Madrid, 1895-1979) naceu no seo dunha humilde familia (seu pai era un modesto empregado de correos e súa nai, ama de casa) e fixo estudos primeiro nun colexio-residencia relixioso en Aragón e logo no Seminario Conciliar de Madrid, ata comezos de 1913. Tras abandonar o Seminario, por falta de vocación, comezou a traballar no Credyt Lyonnais, como repasador de contas, mais axiña sentiu a chamada do xornalismo e estreouse como articulista cun traballo na revista Nuevo Mundo, que dirixía José Campúa e editaba Prensa Gráfica. Percibiu por esa primeira colaboración a cantidade de 25 pesetas da época...

Desde 1915 fixo traballos como redactor de sucesos en La Correspondencia de España, que dirixía Leopoldo Romeo, e entrou a seguir na redacción de España Nueva, o xornal republicano de Rodrigo Soriano, do que era redactor-xefe Ignacio de Sanchidrián e no que colaboraban, entre outros, Luís de Tapia e Francisco Serrano Anguita. Durante un ano aproximadamente, Alfredo Cabanillas exerceu ademais como secretario particular de Soriano, daquela deputado nas Cortes por Valencia, contestando a súa correspondencia, escribíndolle artigos e discursos, etc.

A partir dese intre e en paralelo a este espertar profesional ao xornalismo, comeza a súa traxectoria pública como poeta, na que cómpre consignar a edición de volumes como Ocaso de sangre. Poema sentimental sobre la guerra europea (Madrid, 1915); Relicario sentimental (Madrid, 1919) ou Eternidad. Poema en tres jornadas (1923).

O poeta Xavier Bóveda
Precisamente por esta faceta da súa personalidade comparte recitais poéticos co escritor ourensán Xavier Bóveda no Ateneo madrileño, do que era secretario na altura o futuro gobernante republicano Manuel Azaña. Bóveda, que nacera na aldea de Gomesende en 1898 e se criara nun entorno de pobreza e autodidactismo, convertérase a partir de 1916 nun dos escritores novos de maior proxección no Madrid da bohemia. Fervente admirador de Emilio Carrere, protexido do cacique Bugallal e amigo de Pedro Luís de Gálvez, Vidal y Planas e outros impenitentes bohemios, escribiu e publicou en revistas como La Esfera, Los Lunes del Imparcial, Vida Gallega ou La Centuria poemas neorrománticos, decadentistas e aristocratizantes, de claro pendor modernista e intensa pegada rubeniana, que recolleu en volumes como El madrigal de las hermosas (1917), Epistolario sentimental, rosario lírico y otros poemas (1917), Los poemas de los pinos (1920) e La luna, el alma y la amada (1922).

Nun deses recitais conxuntos, aconteceu a seguinte anécdota que Alfredo Cabanillas relata [páx. 64] con claro descoñecemento da fonética da nosa lingua e con implícita simpatía por un Manuel Azaña que, ao noso entender, non fai aquí máis que revelar unha actitude de xacobina intransixencia idiomática cando se resiste de tal xeito a pronunciar o nome galego do poeta ourensán:

“Javier Bóveda, que era un excelente versificador, firmaba sus composiciones no con J sino con X. Tenía la manía de usar, de emplear la X al modo arcaico, de la Edad Media y de la Edad anterior. Así, cuando el Secretario del Ateneo [Manuel Azaña] dijo claramente Javier, éste se acercó con cierta timidez al orador y rectificó, “Xavier”, cosa que no hizo mella en el señor Azaña, pues a poco, siguiendo su panegírico, reiteró el recuerdo de los tres poetas:
- Frente a vosotros están los tres poetas que van a proporcionaros deleitosos momentos con sus recitales: Juan José Llovet, Javier Bóveda y Alfredo Cabanillas...
Como esta vez, el orador acentuara con mayor énfasis la J de Javier, éste, pendiente de su X, se aproximó con cierto ímpetu a Azaña y clamó con más acusado acento: “Xavier”, lo que produjo en el panegirista una tan viva reacción que, volviéndose al impertinente, le dijo sotto-voce: “¡Se quiere usted callar, coxones”!
Puede imaginarse el lector como se comentaría el pintoresco incidente en todos los ámbitos del Ateneo, principalmente en la “Cacharrería”, el salón que frecuentaban los escritores de nota (...)”.

Sabemos polo propio poeta de Gomesende que foi Valle Inclán quen o animou a galeguizar ortográfica e foneticamente o seu nome. En concreto, na revista Mundo Argentino de 20 de xaneiro de 1941, Bóveda relataba unha visita ao autor de Divinas palabras e indicaba:

“Me trató afablemente. Me dedicó sus libros. Al poner mi nombre en la dedicatoria escribió Xavier con X. Yo, que hasta entonces había firmado Javier con J, acepté aquella X valleinclanesca y me convertí en Xavier con gran satisfacción suya. El poeta como el toro -me decía después en su tertulia del café- siempre debe ostentar una divisa”.

Precisamente sobre Valle Inclán conta Alfredo Cabanillas no volume de referencia [páxs. 165-166] unha anécdota que tivo lugar no Ateneo madrileño. D. Ramón propuxo improvisar unha quintilla sobre calquera motivo e someter a xuízo cal era a máis perfecta e fermosa; o premio consistiría en tomar café gratis toda a semana.... Participaron no improvisado certame Xavier Bóveda, Augusto Martínez Olmedilla, Juan José Llovet Soriano... A de Alfredo Cabanillas dicía así: “Por razón de negra honrilla / me propongo demostrar / que el hacer una quintilla / es la cosa más sencilla / que se pueda imaginar”. O que aconteceu a seguir foi isto:

“Leyó todas don Ramón del Valle Inclán y cuando llegó la mía, me reprochó al modo galaico: 
- Tú te la traías aprendida, en la memoria. Ers un pícaro.
- No señor, contesté-, si no comocía las bases del concurso, ¿cómo pude haberla hecho antes?... 
Todos los presentes, incluso don Ramón, convinieron en que la razón por mí expuesta tenía validez, y proclamaron ganadora a mi quintilla, lo que me permitió estar una semana tomando abundante café con leche gratis”.

Carnés de xornalista de Alfredo Cabanillas
Da man de José Rocamora e cun soldo mensual de 200 pesetas de entón, Alfredo Cabanillas entrou en 1921 a facer parte da redacción do diario liberal vespertino El Heraldo de Madrid, que estaba situada inicialmente no nº 7 da madrileña rúa Colegiata, domicilio da Sociedad Editora Universal, mais que mudou axiña ao nº 7 da rúa do Marqués de Cubas, onde estaba xa instalada a redacción de El Liberal. Sobre a historia deste cabezallo de prensa publicou en datas recentes o xornalista ilerdense Gil Toll unha monografía titulada Heraldo de Madrid. Tinta catalana para la II República Española (Ed. Renacimiento, Sevilla, 2013) e unha colección dixitalizada do mesmo pode consultarse no web da Biblioteca Nacional de España (www.bne.es).

Fundado en 1890 por Felipe Duzcazal, El Heraldo de Madrid fora adquirido en 1893 por José Canalejas, que o converteu en voceiro oficioso da súa facción dentro do partido liberal. O rotativo sería dirixido sucesivamente por Augusto Suárez Figueroa, José Guitérrez Abascal (Kasabal) e, desde 1902, José Francos Rodríguez, quen contou na redacción con plumas como Luís Bonafoux, Salvador Canals, Luis Morote, Julio Burell, Dionisio Pérez, Pérez Zúñiga ou o ourensán Eugenio López-Aydillo, quen abandonaría a redacción en 1909 para parar a dirixir o diario ourensán El Miño.

En 1906, o cabezallo que nos ocupa foi vendido á Sociedad Editorial de España, de Miguel Moya, propietaria asemade de El Imparcial, diario vencellado á familia Gasset, e mais de El Liberal. Esa sociedade con El Imparcial só chegou, porén, ata 1916, o mesmo que a estabelecida con El Noroeste de Xixón. O Heraldo de Madrid continuou facendo trust en todo caso, baixo a batuta do citado Moya, co matutino El Liberal de Madrid, cos diarios homónimos de Sevilla e Murcia, coa revista La Moda Práctica e con El Defensor de Granada, xornal este último que dirixía Constantino Ruiz Carnero, futuro alcalde desa capital que resultaría asasinado durante a guerra polos fascistas.

Alfredo Cabanillas, a quen acompañaron xornalistas como José García Plaza (entón redactor-xefe), Práxedes Zancada, Juan Guixé Herrera, José Forns i Quadras, Antonio Vidal Moya, etc., irá pasando por todas as seccións e responsabilidades no Heraldo de Madrid durante os anos 20 e 30. Comezará a destacar mercé ao seu papel como cronista da guerra de África, onde coincide co xa citado Xavier Bóveda (correspondente do diario barcelonés La Vanguardia) e con Antonio de Lezama e “El Tebib Arrumi” (o xornalista Víctor Ruíz Albéniz, avó de Alberto Ruíz Gallardón), enviados especiais de El Liberal, como o era do ABC Gregorio Corrochano. Froito do seu labor xornalístico en terras norteafricanas será o volume La epopeya del soldado: desde el desastre de Annual hasta la reconquista de Monte Arruit (1922).

Con todo, os afogos financeiros da empresa farán que en novembro de 1922 Manuel Busquets George (1872-1957), potentado da industria petroleira e dos seus derivados (lubricantes, insecticidas, fertilizantes, produtos farmacéuticos...), compre, co asesoramento do futuro deputado de ERC Amadeu Hurtado, a totalidade das accións da Sociedad Editora de Miguel Moya, facéndose así co control dos xornais El Liberal e El Heraldo de Madrid, que pasaron a depender da nova Sociedad Editora Universal. Neste último xornal citado introducen automaticamente algunhas mudanzas: colocan ao catedrático de Comercio Antonio Sacristán Zavala á fronte da administración, reducen o tamaño do xornal a tabloide, aumentan o número de páxinas até dezaseis e, ao pouco, cesan o seu veterano director, José Rocamora, e o seu redactor-xefe, Rafael Marquina...

Na redacción deste novo Heraldo, agora dirixido por Manuel Fontdevila Cruixent (Granollers, 1888- Buenos Aires, 1957), concorren plumas como as do sevillano Manuel Chaves Nogales (novo redactor-xefe), César González Ruano, Carlos Esplá, José García Plaza, Francisco Lucientes, Enrique Ruiz de la Serna, Vicente Sánchez Ocaña, o sacerdote progresista almeriense Hugo Moreno López (que asinaba co pseudónimo Juan García Morales), Santiago de la Cruz Touchard, José Díaz Morales, Carmen de Burgos (Colombine) e un longo etcétera... Artigos de Pío Baroja, Antonio Machado, Jacinto Benavente, García Lorca ou Valle Inclán dábanlle certo postín literario ao xornal.

Capa dunha das pezas teatrais de Gerardo Ribas
Salientaremos que canda Alfredo Cabanillas fixo parte da redacción do Heraldo Gerardo Ribas Aguirre. Nado en 1907 en Madrid, era, segundo revelou o noso chorado Luís Rei, fillo ilexítimo, pero querido e atendido, do sacerdote agrarista Basilio Álvarez e dunha moza procedente dunha das aldeas que bordean a ría de Muros-Noia. Despois de exercer como redactor de La Nación, en 1927, Ribas integrouse na do Heraldo en 1928. Nela ocupouse inicialmente das crónicas deportivas, mais pasou axiña a cubrir novas da esfera política. Cultivou asemade o teatro, con pezas como o sainete lírico Los verbeneros, que se estrea no Teatro Pavón de Madrid en 1933. Exiliado en Arxentina trala guerra, seguiría escribindo para os escenarios. Entre as pezas que publicou nas Ediciones del Carro de Tespis bonaerenses figuran Un matrimonio inmoral (1960), El gran canalla (1962), El ángel de barro (1963) e Burlas de verano y mar (1966). Faleceu na Arxentina en 1981.

O Heraldo de Madrid amosou unha clara orientación antididatorial e prorrepublicana nos anos da ditadura primorriverista, concedéndolle espazo preeminente ás informacións sobre as actividades e mobilizacións da F.U.E., por exemplo, e alentando as candidaturas republicanas para as municipais do 12 de abril de 1931. Por esa liña decidida e combativa a prol das liberdades democráticas que lle imprimen o director Manuel Fontdevila e o redactor-xefe, o xienense Alfredo Muñiz García (1897-1982), que catapultan o rotativo ata o posto de cabezallo de prensa máis vendido na xeografía española con perto de medio millón de exemplares diarios vendidos (en dura competencia co monárquico e dereitista ABC), o xornal padecerá a represión do xeneral Berenguer, que o suspendeu en novembro de 1930 durante varios días.

Proclamada a 2ª República, eríxese en voceiro entusiasta do republicanismo burgués e reformista, na liña de Azaña, aínda que o propio Alfredo Cabanillas acabará militando na Unión Republicana. De feito, exercerá como xefe do gabinete de prensa da Presidencia da República en 1931, durante o gabinete interino de Martínez Barrio, após a destitución de Alcalá-Zamora. Nesa época, na sección “Notas de la redacción”, ao pouco de proclamada a 2ª República, Cabanillas editorializaba no artigo titulado “Galicia y Madrid. El presidente y los héroes”:

“Mientras en Madrid, centro nervioso de la República, se proyecta un gran arco de triunfo bajo el cual reposen los restos de Galán y García Hernández, en Galicia, cuna del viejo caciquismo de la España de ayer, se levantan arcos de triunfo también para acoger solemnemente al Jefe del Estado. (...) El corazón de España late gozoso en esta hora al paso del presidente por las provincias gallegas; el corazón de España sufre, sangra en esta hora también al recuerdo de aquella visión impresionante del fusilamiento (...) Obsérvese como las gentes de Galicia, entre clamores de una alegría nueva llena de fecundas ilusiones, y Madrid, entre sublimes demandas por que se honre la memoria de los que sufrieron los primeros dolores de la República, dejan de ser la masa alocada y arrolladora y se convierten en fuerza viva, señalando con su conducta un hecho indiscutible: la consolidación del régimen.
Galicia se siente libre del yugo secular y vitorea con entusiasmos delirantes al presidente porque en él ve el símbolo de su redención próxima (...)”.

O aviador Ramón Franco, irmán do futuro ditador, e a soprano Ofelia Nieto son, entre outras, algunhas figuras galegas que frecuentan o trato amical de Alfredo Cabanillas por esta época. Da artista amentada, escribe o xornalista (páx. 138): “la excelsa soprano española que en aquella época se manifestaba como una auténtica diva en todas sus actuaciones”, e tamén alude a “su hermana, Ángeles Otein, soprano también, aunque de inferior categoría, que para evitar confusiones había alterado el apellido (léase de izquierda a derecha) (...)”.

Casa natal de Ramón Cabanillas, en Fefiñáns
En xullo de 1934 (cf. páx. 180) Alfredo Cabanillas recibe o nomeamento como membro do Consejo Nacional de Cultura, organismo integrado por 38 personalidades do mundo das Artes, das Letras e das Ciencias. Indica o propio xornalista que “fui destinado a la sección 4ª en la que ya figuraban el gran poeta gallego Ramón Cabanillas, el insigne compositor Óscar Esplá y el imponderable Antonio Machado”. Efectivamente, como explicou o benquerido Luís Rei no seu libro Ramón Cabanillas. Crónica de desterros e saudades (páx. 378),

“(...) o día 4 de febreiro de 1934 o xornal El Pueblo Gallego deu a noticia de que [Ramón] Cabanillas recibira o nomeamento de vogal no Consejo Nacional de Cultura, un órgano consultivo e asesor do Ministerio de Instrucción Pública que, en principio, non tiña unha excesiva carga política nin implicaba unha boa remuneración, xa que os vogais cobraban vinte e cinco pesetas pola asistencia a cada unha das sesións. Con todo, non deixa de ser significativo que sexa un goberno de dereita o que veña aliviar a situación do noso poeta. Descoñecemos os apoios e valedores que [Ramón] Cabanillas puidese ter no seo dos partidos da coaligación gobernante, pero hai motivos para pensar que o vello amigo do poeta e deputado agrario-radical Basilio Álvarez había estar entre eles”.

Durante o “bienio negro”, o rotativo que nos ocupa foi suspendido en varias ocasións polas autoridades radical-cedistas e padeceu os rigores da censura previa. Logo apoiou a campaña pro-amnistía e en febreiro do 36 impulsou abertamente as candidaturas da Frente Popular, converténdose no auténtico estandarte de prensa dos sectores da poboación madrileña que, nos primeiros compases da guerra do 36 e diante da inminente ameaza de ocupación fascista, erixirían a consigna do “No pasarán”.

Mais a traxectoria de Alfredo Cabanillas durante os anos da guerra resulta finalmente controvertida e desacougante. A cada menos conforme coa deriva esquerdista e revolucionaria dos sectores resistentes en Madrid e paulatinamente divorciado da maioría dos redactores e traballadores do rotativo, o director fáctico de Heraldo de Madrid dedicouse a facer numerosas xestións para tentar salvar a vida a significados elementos dereitistas que residían naquel Madrid asediado. Marchou finalmente da capital en xullo de 1937 cara a Valencia, logo de ser repudiado expresamente por un comité obreiro de redactores do propio xornal, onde estaban representados PSOE, Unión Republicana e PCE... De Valencia viaxou ata Marsella no vapor francés Imerithie II, e de alí ao exilio bonaerense, onde entrou en contacto cun antigo ministro da didatura primorriverista, o conde de Guadalhorce (Rafael Benjumea) e proclamou publicamente o seu compromiso coa causa dos sublevados nun volume titulado Hacia la España eterna (1938). O xornal que dirixira, El Heraldo de Madrid, sería finalmente incautado polos falanxistas o 28 de marzo de 1939 e daría paso días despois ao diario Madrid, baixo a dirección de Juan Puyol.

Un tanto paradoxal foi desde entón a situación deste exiliado “por partida dobre”, demasiado comprometido no pasado co republicanismo como para ser acollido cos brazos abertos pola España de Franco e demasiado servil co franquismo como para ser aceptado pola inmensa maioría da colonia galega e española de corazón republicano exiliada na Arxentina, Castelao incluído. En todo caso, neses anos de posguerra, Alfredo Cabanillas non deixou de manifestar de múltiplas formas o seu visceral anticomunismo e o seu pechado apoio á ditadura de Franco. Fixo parte dos chamados “Legionarios Civiles de Franco”, fundou en 1945 o semanario Cartel, permaneceu ata 1964 como redactor do diario La Nación (o mesmo diario que acabaría expulsando ao seu brillante columnista Eduardo Blanco Amor por manterse fiel ás súas conviccións republicanas e esquerdistas) e exerceu, en fin, como director do profranquista El Diario Español.

Agapito García Atadell
Outra presenza galega ven ao rego desa peripecia de Alfredo Cabanillas durante a guerra civil. Como xa dixemos, durante os primeiros meses da contenda realizou no Madrid sitiado polas catro columnas franquistas numerosas xestións para tentar salvar detidos nas chekas, a comezar polo fillo do antigo director do Heraldo, José Rocamora, de nome Pedro. No seu libro de memorias, despois de sinalar a CNT, a FAI e os comunistas como verdadeiro cancro da República, escribe (páx. 179):

“mucho daño hicieron a la República durante la guerra civil, y, aún más, aquellos grupos incontrolados de facinerosos, como la columna de García Atadell, que no iban a ningún frente de combate, y, en la retaguardia, se dedicaban a registrar las casas más distinguidas de Madrid, especialmente las del Barrio de Salamanca, y el producto de esos registros: muebles de alta calidad, joyas, dinero, cuadros de firmas cotizables, etc, los vendían a cualquier precio y en cualquier parte. Pero previamente a esos registros y a esos despojos, que no eran incautaciones, como decían los asaltantes, se apoderaban de toda obra de interés y valor pecuniario, detenían a los propietarios de la casa, se los llevaban al exterior y los asesinaban en el lugar más a propósito (...)”.
 
 Noutro momento (páx. 186) volve referise con indesimulada acritude a

“los de la columna García Atadell, los de la columna del Rosal, que siguieron empleando sus métodos de saqueo y crimen en los edificios mejor amueblados y mejor abastecidos de Madrid y a los palacios y chalets del centro y de la periferia, con el único afán de robar todas las existencias y matar porque sí a los habitantes de cada casa”.

A actividade da brigada do militante socialista e tipógrafo de orixes viveiresas Agapito García Atadell (1902-1937) é reflectida no Heraldo de Madrid nos primeiros meses da guerra, con sonadas detencións de personalidades conservadoras, como a irmá do xeneral Queipo de Llano, Rosario... Non obstante, en plena ofensiva sobre Madrid, Gacía Atadell fuxiu a Francia a finais de 1936, cargado cun enorme botín, pero foi detido cando o barco que o conducía a América fixo escala nas Canarias. O historiador Paul Preston achácalle a este antigo líder das loitas obreiras do noso Viveiro natal non menos dun cento de asasinatos paralegais...

Retomemos, para rematar, o fío da traxectoria de Alfredo Cabanillas. En 1961, aproveitando a súa participación como xornalista arxentino acreditado aos actos de inauguración en Madrid dun monumento a San Martín, visitou ao entón ministro Manuel Fraga Iribarne para tantear as posibilidades de regresar e de poder exercer a profesión xornalística na España de Franco. Fraga deulle boas palabras, mais cando no ano 1964 Alfredo Cabanillas solicitou a inscrición e o carné de xornalista na Dirección General de Prensa, rexida por Manuel Jiménez Quílez, antigo redactor do católico El Debate, a resposta que lle chegou foi que “como no había pasado por la Escuela Oficial de Periodismo, no era posible mi inscripción en el Registro Nacional de Periodistas, y, por lo tanto, sintiéndolo mucho, no podía otorgarme el Carnet de Periodista (..) El sabio Jiménez Quílez borraba, tachaba, rechazaba de un plumazo todo mi quehacer periodístico de sesenta y tantos años (...)” [páxs. 126-128].

Asi e todo, en 1964, grazas ás xestións no seu favor do xefe do Servizo de Intelixencia Militar (SIM), José Ungría, Alfredo Cabanillas puido regresar a España, estabelecéndose en Córdoba e colaborando como columnista no ABC desde 1966 ata a súa morte, ocorrida en 1979.

mércores, 1 de xullo de 2015

AS TERRAS DO SALNÉS NA OLLADA DE MANUEL MURGUÍA

 
Manuel Martínez Murguía (Arteixo, 1833-A Coruña, 1923), esposo de Rosalía de Castro, ocupa un lugar central cando da cultura galega do século XIX falamos. Intelectual polifacético (xornalista, literato, crítico, político, pedagogo, folclorista...), fecundo e, cómo non, amiúde polémico (dígano Sánchez Moguel, Valera, Pardo Bazán ou Vicetto), non só teorizou, fronte ao abafante centralismo daquela reinante, un galeguismo rexionalista de corte liberal (en contraste co máis conservador de Alfredo Brañas), senón que entregou moitos anos da súa vida ao paciente resgate, estudo e interpretación de valiosa documentación arquivística, que lle posibilitou deseñar os primeiros capítulos verdadeiramente científicos sobre a nosa Historia.

O difícil labor de historiar 
 
Murguía está considerado, efectivamente, o mellor dos historiadores galegos do século XIX. O seu quefacer resulta culminación de todo o labor precedente realizado pola escola historiográfica romántica galega, en que se inclúen autores como o santiagués Verea e Aguiar, o tudense Leopoldo Martínez Paadín e o ferrolán Benito Vicetto.
 
No prólogo ao 1º tomo da súa Historia de Galicia (1865), Murguía ponderaría o penoso punto de partida que estaba obrigado a afrontar quen, coma el, quixese reconstruír nesa época o pasado da nosa terra: 
 
"Sin un archivo general en donde todo cuanto tocase a Galicia fuese guardado con esmero, sin un museo arqueológico en el cual se recogiese la moneda y la lápida que apenas descubierta fuese objeto de sabias consideraciones, el historiador se vé obligado á escribir su libro después de costosísimos y continuados afanes y sin quedar nunca tranquilo, no de haberlo visto todo, sino de haber conocido lo necesario [...] Los archivos particulares cerrados con cien llaves, los de las comunidades religiosas aniquilados y perdidos para siempre, los de los municipios, escepto honrosas escepciones, en el más completo abandono, pero casi todos ellos pobrísimos en toda clase de instrumentos, los de las catedrales esquilmados por la mano ininteligente de la desamortización, hé aquí lo que halla en nuestro país el historiador que pretende penetrar en la obscuridad de los siglos medios".
 
O labor de Murguía oriéntase invariabelmente a procurar en documentos, lendas e outras fontes de información a maior cantidade posíbel de datos que lle permitisen unha reconstrución fidedigna do pasado histórico de Galiza e que, ao mesmo tempo, deixasen ben patente o seu carácter de entidade plenamente nacional. Neste senso, pódese afirmar que é un historiador rigoroso, serio e científico, pero en absoluto imparcial. El mesmo deixa moi clara a motivación patriótica do seu traballo, o seu "partidismo" pro-galaico, ben distinto ao dos "falsificadores" de glorias patrias hispánicas coetáneos: 
 
"Galicia es un país cuya historia nos muestra claramente que sus desgracias tienen profundas raíces y vienen de muy atrás. Todo aquel que la ame con el intenso amor de un hijo, no podrá asistir impasible á su largo y doloroso martirio. Gócense enhorabuena otros escritores en referir ciertas glorias ni probadas ni probables, y en levantar hasta las nubes el nombre de su país y el de sus pretendidos triunfos; nos parecen ridículas esas vanidades que jamás han logrado seducirnos. Pero no sentir sus dolores, no llorarlos, no indignarse ante la iniquidad y la injusticia, esto es lo que no podremos hacer en la vida. [...] En lo que toca á los hechos, creemos se tiene derecho á exigir del historiador una narración clara, completa, exacta; pero, cuando se trate de deducir de esos mismos hechos las naturales consecuencias, el historiador queda en completa libertad para apreciarlos y lo único que debe pedirse es que sean legítimas sus conclusiones". 
 
Partindo desa base, Murguía compuxo numerosos traballos ensaísticos sobre Historia, quer en forma de artigos, quer en forma de libros. De todos eles, imos salientar e glosar aquí concretamente dous, polas numerosas referencias ás terras e xentes do Salnés que encerran: o tomo primeiro da Historia de Galicia e mais o volume Galicia. 
 
Do Salnés máis antigo 
 
O primeiro tomo da Historia de Galicia de Murguía foi estampado na imprenta de Soto Freire en Lugo, no ano 1865, e contén, ademais dun prólogo e un discurso preliminar, os capítulos relativos á prehistoria e o pasado céltico e pre-romano da Galiza. Para levar adiante a recompilación de materiais para este volume, Murguía valeuse dunha rede de informadores locais, en que figuran Ramón Valle Bermúdez (pai de Valle Inclán), que lle forneceu datos precisamente sobre a comarca da Arousa; Ramón Segade, que fixo o propio sobre Compostela; Xosé Bieito Amado, en Pontevedra; Paz Nóvoa, en Ourense, etc.
 
As referencias ás terras do Salnés que achamos neste tomo encádranse, en primeiro lugar, nas argumentacións de Murguía para afirmar a importancia da presenza fenicia e grega na Galiza. O faro da Lanzada debíase, segundo o noso historiador, á fábrica dos fenicios, pobo comerciante que fundou Cádiz, inzou a costa peninsular de pequenas factorías e frecuentou as nosas costas á procura de estaño. Da mesma maneira, entendía Murguía que boa parte da poboación de vilas como Muros, Noia ou Arousa tiña as súas orixes étnicas nas colonias gregas da Antigüidade que asentaran no noso territorio: 
 
"A orillas de nuestros mares acamparon, pues, aquellos que habían oido en la tierra natal los hermosos versos de Homero, y quizás las hallaron comparables á las que acababan de abandonar, y los campos que las rodeaban más fértiles que los de la Arcadia, puesto que aun viven sus hijos en los lugares que amaron y escogieron por morada. Hemos visto las estatuas que el cincel ateniense había animado, y sorprendimos en su frente serena, en la magestuosa apostura, en la suave calma de todo su ser, la belleza y la gracia de una raza á quien conocíamos desde nuestra niñez. ¡Muros la risueña, Noya la gótica, ondas de la ría de Arosa que hemos celebrado en los días de nuestra juventud, vosotras veis todavía vagar por esas risueñas riberas á los descendientes de aquellos que os enseñaron el amor á las artes y la música de la palabra!". 
 
Noutro lugar, comentando as diversas tipoloxías raciais presentes na poboación galega, na que a celta era, ao seu ver, a predominante, sinalaba Murguía que "el tipo fenicio y cartaginés se vé en algunos pueblos de la ría de Arosa, el griego se halla más esparcido, y se encuentra en Noya y especialmente en Muros, notándose, sin embargo á su lado el más perfecto tipo celta". 
 
Na breve descrición dos accidentes xeográficos máis destacados do territorio galaico incluída neste tomo, sinala Murguía a existencia de illas como Cortegada, Arousa, Sálvora ou A Toxa, "entre la península del Grobe [sic] y Cambados, célebre por sus preciosos baños termales". 
 
Reproduce ademais, na páxina 421, unha gravura da torre de San Sadurniño, en Santo Tomé, asinada polo artista Bertránd. A curiosidade desta ilustración, como pode comprobar o lector, é que presenta no alto da ruína da torre, moi claramente, un pináculo de pedra hoxe inexistente. Contrastando con algunha foto vella do monumento no volume Cambados:dos tempos idos, hai unha do ano 1934 en que tampouco se ve xa o citado pináculo... Licenza do artista? Elemento arquitectural perdido? Quen sabe!...
 
Finalmente, mencionando neste primeiro tomo da súa Historia exemplos de toponimia galaica que podería vencellarse ás raíces célticas e logo de repasar nomes de ríos como Arnoia, Suarna, Sar, Tambre, etc., Murguía trae a colación o caso cambadés, con estas palabras: "Si de los ríos nos estendemos al agua en general, hallaremos entre otros Cambais, en irlandés corriente tortuosa, y en Galicia Cambados".
 
A carón deste tomo 1º da Historia de Galicia, outra das obras saídas da pluma de Murguía en que resultan constantes as referencias ás terras e xentes da nosa bisbarra é a monumental Galicia, un groso volume de perto de 1.200 páxinas, editado en 1888 pola casa Daniel Cortezo & Cía, de Barcelona, que facía parte dunha serie ampla intitulada "España: sus monumentos y artes, su naturaleza e historia". Murguía asina esta obra en Iria (Padrón) o 20 de agosto de 1885, apenas un mes despois de se producir o óbito da súa compañeira Rosalía. Por ese motivo é especialmente conmovente a dedicatoria que estampa ao comezo do volume, enderezada á propia escritora e aos seus fillos, "para unir con un mismo lazo y un mismo y piadoso recuerdo, cuanto amé, cuanto amo, cuanto amaré toda mi vida, esto es, esposa, hijos, patria".
 
A obra centra a súa atención fundamentalmente nas vilas capitais das antigas provincias do reino galego e naqueloutras, que sen selo, tiñan maior relevancia demográfica, monumental ou económica na época de redacción. Así, logo de dous capítulos introdutorios, Murguía dedica o 3º á Coruña; o 4º, a Santiago; o 5º, a Pontevedra, Padrón, Noia e a bisbarra da Arousa; o 6º a Baiona, Tui e Ribadavia; o 7º a Ourense, Ribas de Sil, Celanova e Monforte e o 8º e derradeiro a Lugo, Mondoñedo, Monfero, Betanzos e Ferrol. Compón así un magnífico, aínda que parcial, retábulo do noso país.
 
A presenza do Salnés no volume Galicia é, desde logo, relevante. Case unha decena de páxinas do capítulo 5º conságranse en exclusiva a falar da comarca, pero ademais, ao longo do resto da obra, aparecen moitas outras referencias puntuais. Nese capítulo 5º menciona Murguía algunhas edificacións importantes, tanto civís como relixiosas, de Carril, Vilagarcía e Vilaxoán. Alude a Fefiñáns, Cambados e Santo Tomé, "tres distintas poblaciones que se unen y dan la mano para formar una sola". Logo de referir algúns datos do licenciado Juan Sarmiento Valladares, enterrado na igrexa de Fefiñáns, e de aludir á casa dos Figueroa, propietarios do pazo, prosegue dicindo: "Cambados fué en su tiempo gran villa y puerto, tuvo convento de franciscanos muy bien situado, y arruinada y en lamentable abandono tiene al presente la notable iglesia de Santa Marina, completa y cariñosamente descrita por nuestro amigo Sr. [López] Ferreiro".
 
Despois de reproducir a descrición que da igrexa de Santa Mariña fixo o mentado López Ferreiro na súa obra Galicia en el último tercio del siglo XV, finalizaba Murguía a súa referencia cambadesa con estas palabras: 
 
"Pone término á tan dilatada playa, que involuntariamente trae á la memoria el recuerdo de la bahía de la Coruña, Santo Thomé con su palacio greco-romano de los marqueses de Montesacro, con la vieja torre que continuaba á lo largo de la costa la serie de vigías y faros á la vez, que desde muy remotos tiempos resguardaban estos mares, y con el dilatado playal en donde se recogen á millones los berberechos, alimento diario de la gente pobre, apetecido de la rica, que lo mismo que los hombres lacustres que por estes lugares y en la cercana Lambriaca moraron, gustan todavía del cordium eduli que de tan pródiga manera se produce en estos arenales". 
 
A tentar ubicar esa cidade antiga, sitiada e rendida polo xeneral romano Bruto, dedica Murguía algúns parágrafos. Fronte á idea do Padre Fita, que identificaba "Lámbrica" con Pontevedra, Murguía coida que esta cidade antiga tivo que estar situada na desembocadura do Umia ou en lugar pouco distante, tal vez nos arredores de Noalla e das súas saíñas, entre A Lanzada e Vilalonga. Agardaba o noso historiador que algún día fose posíbel resgatar de debaixo do limo e da area acumulados durante séculos as trazas desta cidade prehistórica. 
 
Vilagarcía lacustre 
 
Entre as referencias puntuais ao Salnés que contén o volume Galicia, cómpre salientar especialmente as relativas ao poboado lacustre prehistórico que, en opinión de Murguía, debeu de existir nunha parte do territorio en que asenta a actual Vilagarcía: 
 
"Un descubrimiento fortuito, y por desgracia perdido para la ciencia y para Galicia, viene á decirnos que hasta en los lugares en que faltan los recuerdos romanos y es nula la tradición, hay motivo, a veces, para pensar que existió allí y durante largo tiempo el hombre primitivo [...] Al salir de Villagarcía, marchando con dirección á Cambados y á escasa distancia del convento de agustinas de aquella villa, se halló no hace muchos años, en un terreno de aluvión, un gran depósito de conchas, entre las cuales se veían mezclados huesos de animales, constituyendo el todo un verdadero kjoekkenmoedding ó restos de cocina. Cubiertos con una capa de tierra y guijarros, apenas los peones empezaron á atacar la brecha y llenar las carretas, cuando apareció el depósito, en el cual dominaban las conchas de ostra, y le seguían en importancia las del berberecho y mixillón. Á cada momento aparecían huesos que por sus dimensiones pudieron desde luego creerles pertenecientes á los grandes paquidermos extintos, y también se hallaban restos de cerámica. Por último, la presencia de un cráneo humano vino á completar la importancia, verdaderamente excepcional para nosotros, del depósito á que nos referimos".
 
Unha porción desas osamentas animais, segue informando Murguía, estaban perforadas e fendidas como para lles extraer a cana e outras presentaban raias lonxitudinais e sinais evidentes de teren sido raspadas con toscos útiles de pedra. Non se acharon no depósito citado instrumentos de sílex, mais si noutros xacementos próximos. Este depósito formaba, segundo explicaba o noso historiador, "una faja no muy estensa, pero de espesor desigual por presentarse en declive. En su parte superior tenía el corte 6 metros y 1 metro en su base". 
 
O descubridor deste depósito, segundo informa Murguía, foi D. Ramón Valle Bermúdez, o pai do coñecido escritor Ramón Mª del Valle-Inclán. O noso historiador acrecenta que nas páxinas do xornal La Voz de Arosa, Ramón Valle deu a voz de alerta sobre o perigo de destrución deste depósito, finalmente consumada. Tamén explica que o depósito "descubrióse por casualidad y con motivo de la construcción del nuevo muelle de Villagarcía, pues buscando tierra para el relleno se acometió el desmonte del terreno que encerraba estos restos de nuestras primitivas antigüedades. La rapidez que en sus trabajos pone la codicia propia de la moderna industria, las ocupaciones que cercaban á nuestro amigo, y el vivir lejos de aquellos lugares, no le dieron tiempo para más que salvar, como más curioso, el cráneo á que hacemos referencia". 
 
O que aconteceu logo con ese cranio é unha historia ben pavera, digna do creador do "esperpento" e que coloca ao autor de Divinas palabras como un caso de "patrimonicida" durante a súa infancia... Conta Murguía, con efecto, que "amante del país, el Sr. Valle, que siempre nos profesó un gran cariño, trató de conservarle para nosotros: mas habiéndolo guardado en un cajón, fué víctima de los juegos infantiles de los hijos de nuestro amigo. Cosa fácil, cuando, según nos aseguró, era de débil consistencia por su mucha antigüedad y mucha humedad del terreno en que se encontró". Non lle gardou Murguía rancor ao mozo Valle pola destrución dese cranio presuntamente prehistórico achado en Vilagarcía, pois tempo despois prologaría o primeiro libro poético do xenial escritor vilanovés: Femeninas (1895).
 
No volume Galicia (1888), menciona Murguía diferentes achados arqueolóxicos de moedas e armas verificados na bisbarra arousá. Concretamente fala dun depósito de máis de 60 moedas encontradas en Cambados, do que unha parte estaba en mans de particulares, outra fundírase e unha terceira parte se conservaba naquel entón (non sabemos se aínda hoxe), na "Sociedad Económica de Amigos del País" de Santiago. A análise destas moedas daba un 16% de chumbo na aleación, dato que, ao seu ver, "indica ya una época más civilizada, tal vez un bronce romano".
 
A toponimia da comarca tamén volve estar no punto de mira do noso historiador. Se no tomo primeiro da súa Historia de Galicia aludira Murguía á semellanza do nome da vila do Albariño co irlandés Cambais, 'corrente tortuosa de auga', agora no volume Galicia refírese novamente a Cambados, especificando nunha paréntese aclaratoria que tal nome significa literalmente casa de auga ou morada na auga. Para facer esta afirmación toma como base o dito por un filólogo francés apelidado Pictet nun seu Essai sur quelques inscriptions en langage gauloise. Noutro lugar desta mesma obra, vencella a raíz do topónimo Cambados ao céltico can, que significaría "lago", "estanque". Non dubida tampouco en vencellar o topónimo Castrelo, parroquia cambadesa na marxe do Umia, aos poboados célticos.
 
Por outra banda, ao se referir á existencia de torres-faro circulares, menciona, valéndose como fonte do pseudo-Servando, unha na nosa comarca, "la de la Harouza" [sic], aclarando "que así pronuncian en el país, por más que conozcamos esta isla á la manera castellana con el nombre de Arosa". Tamén fai mención na súa obra Murguía das ruínas da Torre da Lanzada, que "merecen bien el aprecio en que se las tiene". Tomando os datos ofrecidos polo ilustrado Padre Sarmiento en 1754, informa de que moi perto desa torre "se descubrieron con una avenida nueve sepulcros juntos y paralelos, con división de un tabique con fuerte argamasa y finísimo ladrillo. Dentro había nueve esqueletos de estatura regular, pero mirando todos al poniente y tendidos los brazos paralelos al cuerpo. No se encontró, añade, letrero alguno [..] Caso de que estos restos humanos no pertenezcan a los tiempos medios - reflexiona Murguía - fácil sería, y aun justo, pensar que por el sitio en que se hallan -un extenso playal que cubre diariamente las arenas del mar- esqueletos y sepulturas son propios de un pueblo de los primeros dólmenes".
 
Valéndose da autoridade do cóengo e historiador compostelán López Ferreiro, autor de novelas como A tecedeira de Bonaval, Murguía especula coa hipótese de que o castro lupario mencionado unha e outra vez na Historia Compostelana como retiro da raíña dona Urraca sexa "el que existió en Lobeira, cerca de Villagarcía".
 
Hai tamén referencias de Murguía na obra que citamos aos ritos relixiosos ou máxicos pre-romanos, entre os que destaca o culto ás chamadas pedras de abalar, mencionando expresamente, xunto ás máis famosas de Muxía, Carnota (Pindo), Meixide (Viana do Bolo) ou Castro Maior (Terra Chá), a de Santa María de Paradela, na bisbarra arousá.
 
Aparece igualmente mencionada polo noso historiador a probábel existencia dun cromlech en Catoira, non moi lonxe das ruínas do castellum honesti, pois alí "se levantan unos cuantos cruceros, cuya edad y disposición á voces dicen que ocupan el lugar de un cromlech famoso. Los rasgos arqueológicos de las citadas cruces, no permiten llevar su construcción más allá del siglo XVI; pero sean del tiempo que quiera, lo esencial para el caso es que se hallan dispuestas en círculo, rasgo sobrado significativo para que pase desapercibido. En medio de aquellas soledades, son todavía la viva representación del antiguo monumento al cual reemplazaron. Nada falta para ello, ni siquiera el crucero central que le da como quien dice el último toque. Circunstancia tan extraordinaria, pues no conocemos cosa igual ni en el resto de Galicia, ni en parte alguna, concede gran importancia al cromlech derribado, y pone de manifiesto su indubitable destino religioso. Ni se engañara quien vea en el un nemeton, un verdadero santuario, ni menos quien crea que por los tiempos en que fueron colocadas las cruces, las piedras en círculo eran sagradas para nuestros campesinos, sagrado también el recinto que cerraban. Al reemplazar con la cruz los viejos monolitos, se cambió su representación sensible, mas no el símbolo". 
 
A lenda do Meco grobense estaría relacionada en derradeira instancia, segundo opina Murguía, co culto a unha divinidade celto-galaica, "Eiduorio", asimilada posteriormente a Hermes, deus do comercio e protector dos camiñantes da mitoloxía romana. De feito, o nome que reciben as antigas vías célticas que atravesan o Franco Condado é o de Meuchi ou Mechi, e é raro que non exista arredor desas vías algunha historia que aluda á morte tráxica a mans da colectividade dun vendedor ambulante. A lenda do Meco constituía, para o noso historiador, un testemuño literario popular dun antigo culto fálico, presente tamén na Galia romana. O feito de que as mulleres grobenses tivesen pendurado o cadavre do Meco dunha figueira era un detalle que, para Murguía, "da definitivamente á la tradición el imborrable carácter fálico de que toda ella está impregnada, pues la higuera fué venerada en la antigüedad como árbol antropogónico, generador y nutricio por excelencia". 
 
Finalmente, tamén menciona o noso historiador como de orixe céltica e como tradición aínda viva na Irlanda do seu tempo o rito fertilizador do baño das nove ondas, na praia da Lanzada.
 
Para este Murguía que traballou arreo na reconstrución do pasado histórico galego e que non deixou de achegar, como puxemos de manifesto, referencias, noticias e materiais sobre as etapas pretéritas da nosa bisbarra, escribiría o poeta cambadés Ramón Cabanillas, en sinal de homenaxe e recoñecemento, o seguinte soneto, co que fechamos o noso traballo: 
 
No teu escudo, seu blasón, seu sello,
tral-o rudo loitar, pon a Vitoria.
¡Xa te agarima baixo as áas a Groria,
mestre e patriano, nobre e santo vello!

Ó teu xigante esforzo e san consello
debe a Terra gallega súa historia,
i-ondequeira que d'Ela haxa memoria
teus estúdeos serán fonte i-espello.

Miña y-alma, pasmada do tesouro
d-unha vida cuaxada en libros d'ouro
que forxa a cencia i-o talento adoba

chega hastra tí, saúdate e, incrinada,
bica as mans que na Suevia esnaquizada
puxo os cimentos da Galicia nova!