Poucos
instrumentos poden presumir, como a campá, de ter acompañado co seu
badalar o discorrer da historia comunal das aldeas e lugares do noso
país durante séculos.
O seu uso como marcador dos ritos eclesiásticos católicos (misas, enterros, horas de oración....) e o seu emprego para certos usos civís (avisos de lume ou treboada, alertas, convocatoria de xuntanzas, sinal de festas, marcas horarias...) fixeron dela un elemento imprescindíbel do vivir colectivo e esta importancia ten o seu reflexo, como tentaremos mostrar neste artigo, na nosa poesía.
Non está clara a orixe da palabra campá, ao contrario do que acontece co seu sinónimo galego sino, que vén do latín SIGNUM (‘sinal, aviso’). Para uns, campá deriva do latín CAMPANA, verba que designa unha especie de balanza romana; para outros, procede do nome da rexión italiana de Campania, que ten a cidade de Nápoles como capital. Argumentan estes últimos que foi un bispo desa rexión, chamado Paulino, quen a introduciu no culto cristián, aló polo século VI.
Instrumento de confección artesanal que ten en Arcos da Condesa algunha das sagas de máis antigüidade e pericia construtora de toda Europa (véxase o libro A tribo sabe, de Vázquez Pintor, Eds. Xerais, 1999), a campá defínese como un instrumento sonoro constituído por unha peza oca, xeralmente de bronce, de forma aproximadamente tronco-cónica, dentro da que se move libremente unha peza metálica suspensa por unha argola, o badalo, tamén chamado badal, batel ou badallo, sobre o que existen ditos como estes: “O badal é un dente que chama á xente” e “O badal da campana por todos chama”. O badalo golpea a campá ao mudar esta a súa posición ou ben cando se tira del para os lados.
A parte intermedia da campá denomínase barriga, mentres que a fita metálica que percorre a parte baixa, seguindo a boca, recibe o nome de aresta.
Quen toca ou fabrica campás recibe o nome de campaneiro ou sineiro (forma esta última convertida nalgunhas zonas da Galiza en apelido), porque o nome badaleiro, que significa o mesmo, úsase exclusivamente para alcumar despectivamente á persoa indiscreta, que anda por aí a contar o que non debe...
A acción de tocar as campás desígnase cos verbos badalar, badalexar, badalear ou batelar, aínda que se os toques son curtos e seguidos fálase de repenicar ou repicar.
Cada toque da campá é unha campaiñada ou unha badalada (coas variantes batelada e batalada). Un xogo de campás que crean unha melodía denomínase carrillón.
Por outra banda, campanario, campanil, espadana ou sineira son algúns dos nomes que recibe a parte da torre en que se suspenden as campás. Para as de pequeno tamaño, empregadas co gando e feitas case sempre de ferro, existen diversas designacións: choca, chocallo, chocalla, cinzarra...
Coa campá como referencia básica existen no noso idioma numerosos refráns e paremias: “Facer algo a campá ferida” (facelo ao son da campá); “Botar as campás a voar” (precipitarse, facer algo antes de tempo); “Ser un campá de lá” (ser demasiado brando ou bo); “Ser como unha campá grande” (ter un vozarrón, falar con voz moi forte); “Non se pode ir na procesión e repicar as campás”(hai cousas que son incompatíbeis de seu); “Tocar a campá por alguén” (estar alguén a piques de morrer); “Cal é a campá, tal é a campanada” ou “Cada campá dá a súa badalada” (as accións das persoas responden ao seu carácter), etc.
A polivalencia no uso social é un dos trazos definidores do instrumento que nos ocupa. Hai un dito moi fermoso e ocorrente sobre esta característica, que di: “Dilín, dilón, que pasa a procesión; dilín, dilón, que as doce logo son; dilín dilán, que todos nela van; dilán, dilín, que ao cabo eu non a vin”.
Bo
reflexo desa mesma polivalencia ofrécenolo o seguinte poema de
Eladio Rodríguez González, recollido do seu libro Oraciós
Campesiñas (1927) e intitulado "Badaladas":
As campás e os seus toques
Outro toque distinto é o de chamada ao oficio relixioso, ou “toque de misa”, plasmado por exemplo en versos do poema “Misa da mañán”, de Amado Carballo:
Tamén se relaciona o “toque de defuntos” coa data do primeiro de Novembro, de tan viva tradición no noso país. Mentres nalgunhas zonas os nenos saían á rúa con colares de ‘zonchos’ (castañas cocidas sen pelar, ensartadas logo nun fío), para llas regalar a quen encontrasen, e mentres en toda Galiza as familias enchían (e aínda enchen) de flores as tumbas dos seus seres queridos, as campás de moitas igrexas batelaban este toque longo e pausado, poñendo unha nota de seriedade e reverencia en todos os corazóns. Por iso o poeta muxián Xervasio Paz Lestón, emigrado na Arxentina desde 1911 e activista da “Irmandade Galega”, pedía:
Por último, ao morrer o día, no preciso instante que Cabanillas describía no seu libro Samos como “hora santa en que ó tanxer dos sinos / o ceo abrindo as portas deixa escoitar os hinos / dos anxélicos coros”, sonaba por toda a parte o chamado “toque de oración”, que Lamas Carvajal retrata así:
A este “toque de oración”, que fechaba a xornada, chamábaselle tamén “toque de ánimas”. Cabanillas, en No desterro (1913), retrataba o clima de paz e acougo que atravesaba ese instante do día, co son das campás de fondo: “ As ánimas tocan / A xente labrega, / que á paz dos casares / retorna da veiga, / deténse, i a frente ó chan incrinada, / presínase e reza! / A aldea repousa [...]”.
Claro que na poesía galega aparecen tamén campás con toques peculiares e específicos, que non corresponden nin a ceremonias relixiosas nin a instantes dunha xornada calquera do calendario, mais que tamén axudan a facer deste instrumento unha referencia querida e recoñecida pola xente.
É o caso da campá que soa premonitoriamente no poema “Prá Habana”, de Rosalía de Castro, do libro Follas Novas (1880), anunciando o infeliz destino de moitos dos que emprenden a travesía transoceánica como emigrantes: “¡No sembrante a alegría, / no corazón o esforzo, / i a campana harmoniosa da esperanza, / lonxe, tocando a morto!”.
Ou, tamén, o da campaíña da inclusa que evoca Amador Montenegro nun poema publicado no xornal lugués A Monteira, nos finais do século XIX: “Xir’o torno, reso’a campailla, / Escoitas’un baguido: / Unha mai sen entranas abandona / N-aquel istant’un fillo. / Fora, marcha entr’as sombras á esconderse / Aquela fera humana; / Drento; corre unha virxen candorosa / Y ó tenro enfant’abraza”.
Referímonos, igualmente, ao “sino de proa”, esa campá que levaban antigamente os barcos para dar sinais da súa presenza durante a navegación no medio da néboa e que Manuel Antonio menciona no poema “Guarda de 12 a 4”, do seu libro De catro a catro:
Tamén está presente a campá nos grandes reloxios das torres municipais ou catedralicias, marcando como a “Berenguela” compostelá o discorrer das horas.
No poema “O engado das tres”, de Foulas, Manuel Antonio alude a esa presenza:
Por último, a vida das comunidades monacais tamén encontraba no son da campá a referencia necesaria para a transición entre os diversos labores e angueiras do ora et labora, tocando os “laudes”, os “maitines”, a “hora sexta” e a “hora nona”. Así o pon de manifesto Cabanillas no seu libro Samos (1958):
O seu uso como marcador dos ritos eclesiásticos católicos (misas, enterros, horas de oración....) e o seu emprego para certos usos civís (avisos de lume ou treboada, alertas, convocatoria de xuntanzas, sinal de festas, marcas horarias...) fixeron dela un elemento imprescindíbel do vivir colectivo e esta importancia ten o seu reflexo, como tentaremos mostrar neste artigo, na nosa poesía.
Non está clara a orixe da palabra campá, ao contrario do que acontece co seu sinónimo galego sino, que vén do latín SIGNUM (‘sinal, aviso’). Para uns, campá deriva do latín CAMPANA, verba que designa unha especie de balanza romana; para outros, procede do nome da rexión italiana de Campania, que ten a cidade de Nápoles como capital. Argumentan estes últimos que foi un bispo desa rexión, chamado Paulino, quen a introduciu no culto cristián, aló polo século VI.
Instrumento de confección artesanal que ten en Arcos da Condesa algunha das sagas de máis antigüidade e pericia construtora de toda Europa (véxase o libro A tribo sabe, de Vázquez Pintor, Eds. Xerais, 1999), a campá defínese como un instrumento sonoro constituído por unha peza oca, xeralmente de bronce, de forma aproximadamente tronco-cónica, dentro da que se move libremente unha peza metálica suspensa por unha argola, o badalo, tamén chamado badal, batel ou badallo, sobre o que existen ditos como estes: “O badal é un dente que chama á xente” e “O badal da campana por todos chama”. O badalo golpea a campá ao mudar esta a súa posición ou ben cando se tira del para os lados.
A parte intermedia da campá denomínase barriga, mentres que a fita metálica que percorre a parte baixa, seguindo a boca, recibe o nome de aresta.
Quen toca ou fabrica campás recibe o nome de campaneiro ou sineiro (forma esta última convertida nalgunhas zonas da Galiza en apelido), porque o nome badaleiro, que significa o mesmo, úsase exclusivamente para alcumar despectivamente á persoa indiscreta, que anda por aí a contar o que non debe...
A acción de tocar as campás desígnase cos verbos badalar, badalexar, badalear ou batelar, aínda que se os toques son curtos e seguidos fálase de repenicar ou repicar.
Cada toque da campá é unha campaiñada ou unha badalada (coas variantes batelada e batalada). Un xogo de campás que crean unha melodía denomínase carrillón.
Por outra banda, campanario, campanil, espadana ou sineira son algúns dos nomes que recibe a parte da torre en que se suspenden as campás. Para as de pequeno tamaño, empregadas co gando e feitas case sempre de ferro, existen diversas designacións: choca, chocallo, chocalla, cinzarra...
Coa campá como referencia básica existen no noso idioma numerosos refráns e paremias: “Facer algo a campá ferida” (facelo ao son da campá); “Botar as campás a voar” (precipitarse, facer algo antes de tempo); “Ser un campá de lá” (ser demasiado brando ou bo); “Ser como unha campá grande” (ter un vozarrón, falar con voz moi forte); “Non se pode ir na procesión e repicar as campás”(hai cousas que son incompatíbeis de seu); “Tocar a campá por alguén” (estar alguén a piques de morrer); “Cal é a campá, tal é a campanada” ou “Cada campá dá a súa badalada” (as accións das persoas responden ao seu carácter), etc.
A polivalencia no uso social é un dos trazos definidores do instrumento que nos ocupa. Hai un dito moi fermoso e ocorrente sobre esta característica, que di: “Dilín, dilón, que pasa a procesión; dilín, dilón, que as doce logo son; dilín dilán, que todos nela van; dilán, dilín, que ao cabo eu non a vin”.
Campanas da miña aldea,
repiniqueiras campanas,
despertadoras dos ecos
que durmiñan na comarca;
miñas campanas queridas,
que na torre penduradas
presidides e gardades
satisfeitas
a doce paz aldeana...
Inda que vos teño lonxe
lévovos dentro da i-alma,
i-a todas horas
oio as vosas badaladas,
que borcan nos campos montós
de sonidos
e prenden nos eidos niñadas
de cántigas.
Como léngoas toleironas
que algueireiras se desatan,
anunciádel-as romaxes
o mesmo que tarambainas,
reloucando de contentas,
alegres coma unhas páscoas,
desfeitas en repinicos
i-â retesía coas gaitas
que andan coas músicas
pol-a comarca
tocando á mais tocar de
pobo en pobo
ribeiranas i-alboradas
naméntral-os vosos ecos,
cheos de doces lembranzas,
valeiran nos campos montós
de sonidos
e prenden nos eidos niñadas
de cántigas.
Cando tocades á morto,
choromiqueiras e lánguidas,
os vosos ecos dooridos
métense mesmo nas almas,
e moitos ollos
se enchen de bágoas,
i-en moitos beizos hai rezos
e hai pregarias...
e tanto de misterioso
teñen entón as vosas
badaladas,
que eu non sei se son
ofrendas
dos que se quedan pr’os
que marchan
ou se son voces dos mortos
que así pol-os vivos
chaman...
¡Soilo sei que dades á
cantos vos sinten
a fonda tristura das doces
baladas!
Tan axiña como o día
nace, sona o toque de alba,
que desperta
ôs que traballan
i-é coma un canto de vida
e de espranzas.
E cando co lusco e fusco
vai quedándose en calma a
comarca,
o toque da oración síntese
como salmodia pantástica
como laído
d’unha noitébrega fada,
que se perde por entr’os
curutos
levando consigo niñadas de
cántigas.
¡ Campanas da miña aldea,
que unhas veces choran
i-outras veces cantan!
Miñas campanas queridas,
sempre gardadoras da paz
aldeana...
Eu non sei qué de misterios
hai nas vosas badaladas.
Hoxe esparexedes saloucos;
mañá cantaredes Hosannas.
Sodes romedo
da vida humana...
Pregoeiras das alegrías
e das disgracias,
un día chorimiqueiras
i-outro día tirulecas e
tarambainas,
sempre graves e solemnes,
tendes nas vosas tocatas
o louco trouleo dos días de
festa
i-a fonda tristura das doces
baladas.
O
sentimento de orgullo que xeraba no seo dunha comunidade da Galiza
rural a comezos do século XX o feito de dispor de campá nova foi
obxecto da inspiración poética do sacerdote Xosé Crecente Vega
nunha composición intitulada, precisamente, "A campana nova",
que se ambienta na propia parroquia natal do autor, Santa María de
Outeiro, no concello de Castro de Rei, na Terra Cha luguesa, e que di
así:
cuase
toda a parroquia.
Era
un día moi grande pra os de Outeiro:
chegara
un carro coa campana nova.
É
unha campana grande.
Oise
máis de dúas leguas á redonda.
Ten
de boca unha vara
e
pesa vinte arrobas.
"¡A
ver quen a ergue en peso!"
-
dixeron - i achegáronse os valentes,
e
cuspiñando as maos,
pisando
firme e aprentando os dentes,
houbo catro que a ergueron cuase un furco:
houbo catro que a ergueron cuase un furco:
Antón
do Castañal, Pepe da Veiga,
Ramón
de Villarede,
e
Sidro da Grandela.
Logo
despois atáronlle o badal.
E
n'houbo máis que un par de puños de home
que
da terra a poidesen destetar.
E
foron os dous puños
de
Antón do Castañal.
As campás e os seus toques
Hai,
basicamente, tres xeitos de tocar as campás: o toque (o
badalo golpea de forma pausada), o repique ou repenique (o
badalo golpea vivamente) e o volteo (a campá voa, isto é,
móvese dunha banda a outra con forza e o badalo golpea acompasado
con ese movemento). As combinacións resultantes permiten falar de
diversos tipos de toques, con significacións distintas que calquera
veciño recoñecía de maneira inmediata ata non hai moito tempo.
Existe, en primeiro lugar, o chamado “toque de festa”, anunciador e algareiro, amiúde acompañado polos estralos dos foguetes e pola música de gaitas e zanfonas, como retrata no poema “O día de festa” Valentín Lamas Carvajal:
Existe, en primeiro lugar, o chamado “toque de festa”, anunciador e algareiro, amiúde acompañado polos estralos dos foguetes e pola música de gaitas e zanfonas, como retrata no poema “O día de festa” Valentín Lamas Carvajal:
Chegou a festa da nosa
aldea,
hoxe os veciños van a
folgar,
chegou a festa, ¡bendita
sea!
¡Afellas tarda ben en
chegar!
Vai a alborada tocando a
gaita
que inframa tódolos
corazós,
vailles dicindo que é día
de festa
e que se ergan que sai o
sol.
Diante das crocas brincan os
nenos,
fan os foguetes, ¡xiíí,
xiíí... tras, tras!
Violís, zanfonas, tocan os
cegos,
e repinican moito as campás
[...]
Outro toque distinto é o de chamada ao oficio relixioso, ou “toque de misa”, plasmado por exemplo en versos do poema “Misa da mañán”, de Amado Carballo:
Cinguen anelos ridentes
nos dediños da mañán,
toda de branco vestida,
pois vaise casar co mar,
as campanas da parroquia,
vella madriña aldeán [...]
Polos campos perguiceiros,
a baldada campaíña
bautiza a alma da paisaxe
con choiva de auga bendita
[...]
Existe,
así mesmo, o “toque procesional”, que acompaña habitualmente o
paso da comitiva arredor da igrexa nas festividades relixiosas e que
se reflicte neste fragmento de “A romaxe de Tardade”, de Mato
Vizoso, publicado no Heraldo
de Villalba en 1918:
[...]
Descubrídevos, romeiros,
que
xa sai a procesión
vámonos
tras dos gaiteiros
con
amor e devoción.
E
catade pr’a Santiña
que
garrida e leda vai
o
arredor d’a súa casiña
c’unha
surrisa que atrai.
Esa
campá que repica
di,
pra quen-a entende ben,
“sin
a grácea que suprica
d’aquí
non se vai ninguén” [...]
O
“toque de defuntos” é, probabelmente, o máis impactante e
significativo de todos cantos as campás poden dar, ao se asociar á
temida morte. Caracterizado polas badaladas longas, de cadencia lenta
e solemne, serve de anuncio da defunción e, amiúde tamén, como
acompañamento da comitiva que traslada ao cemiterio desde a casa, a igrexa ou o
tanatorio o cadáver, para o seu enterramento. Este toque enche de
tristeza, como recoñece López Saavedra nun poema publicado no
semanario lugués A Monteira, en 1889 (“Campaniña, non
toques / xa tan tristeira, / que canto mais t’escoito / dasme mais
pena; / pois vexo escuras / sombras fuxir... y-á presa / baixando âs
tumbas”) e constitúe unha especie de derradeira despedida da
parroquia ao defunto, como advirte Mariño Lago en
versos do seu libro Fonte senlleira (1971):
As
campás sementan
coitelos de bágoas
por riba da aldeia
en mornos latexos apreixada.
[...]
Campás sin trégolas.
Unha pregunta baixa
coma pomba ferida.
Voa o mesmo que fume de
pregaria [...]
Campás da miña aldeia,
que tendes tristura na serán
crara,
vós sodes a lingua i o
alento dende onde
nos dan o derradeiro adeus
as ialmas.
Tamén se relaciona o “toque de defuntos” coa data do primeiro de Novembro, de tan viva tradición no noso país. Mentres nalgunhas zonas os nenos saían á rúa con colares de ‘zonchos’ (castañas cocidas sen pelar, ensartadas logo nun fío), para llas regalar a quen encontrasen, e mentres en toda Galiza as familias enchían (e aínda enchen) de flores as tumbas dos seus seres queridos, as campás de moitas igrexas batelaban este toque longo e pausado, poñendo unha nota de seriedade e reverencia en todos os corazóns. Por iso o poeta muxián Xervasio Paz Lestón, emigrado na Arxentina desde 1911 e activista da “Irmandade Galega”, pedía:
Camposantiño aldeán
que acougas cabo da igresia
cuberto de herbas vizosas
[...]
Camposantiño aldeán,
esto pedirte quixera:
Cando o ban-ben das campanas
se espalle pol-as aldeas
neste día de difuntos
para falarlle as concencias
que, entre os fumes da
ilusión,
somos aves pasaxeiras;
cando os bronces resonantes
sua oración de bronce
rezan,
dilles que o fagan tamén
pol-os que, nados na aldea,
foran deixal-os seus osos
en chan de patria
estranxeira:
pol-os que nunca serán
abono pras tuas herbas
¡e que viviron soñando
volver, algún día, a
Terra!
Unha
variante do “toque de defuntos” é a que se interpreta pola morte
dun “anxiño” (criatura de pouca idade). O seu característico
son é “traducido” nalgúns lugares polo común da xente como o
toque de “non-vén-máis”. Lamas Carvajal evócao no poema
“Anxeliños ó ceo”, de Saudades Gallegas (1880):
Repinican as campanas;
camiño d’o Cimeterio,
levado ô lombo de catro
que foron seus compañeiros,
vai n-unha caixa postiño
o calávre d’un pequeno,
que mais que morto semella
dormido ánxel d’o ceo
[...]
Na
Galiza tradicional os distintos momentos da xornada marcábanse,
cando os reloxios aínda non estaban ao alcance do común da xente,
mediante toques de campá. No mencer sonaba o “toque de alba”, ao
que alude no libro Cousas d’a aldea (1891) Aureliano Xosé
Pereira nestes termos: “D’a campá d’a irexa / soa a badalada /
e d’os paxariños / óese a piada [...]”.
Ao mediodía as campás batelaban o chamado “toque de Ángelus”, convocando ao rezo. No poema “A Calzada de Cambados”, de Ramón Cabanillas, incluído en Da Terra asoballada (2ª edición, 1926), lemos:
Xosé Vázquez Pintor, no poema “Nesta metade é cando rompe a luz”, do libro Rotación violeta (1996), evoca tamén o momento deste toque, que significaba a interrupción por uns instantes dos labores agrícolas:
Ao mediodía as campás batelaban o chamado “toque de Ángelus”, convocando ao rezo. No poema “A Calzada de Cambados”, de Ramón Cabanillas, incluído en Da Terra asoballada (2ª edición, 1926), lemos:
“[...] Son as doce.
Xoga o vento
co fino e dondo
tanguido
da campana do Convento,
e rodan as badaladas
sin
rumbo, a ir e vir, voando
como pombas asombradas [...]”.
Xosé Vázquez Pintor, no poema “Nesta metade é cando rompe a luz”, do libro Rotación violeta (1996), evoca tamén o momento deste toque, que significaba a interrupción por uns instantes dos labores agrícolas:
[...]
Cando neno, aquí neste segundo exactamente
o sancristán turraba do
badal
para o anuncio dos rezos
e parábanse os labregos
como autómatas con Deus
de cara a cara, tuteando as
barbas
brancas que os iconos
definían nas igrexas.
Eu ollei rezar sobre da
terra unha muller
tan meritísima que se
chamaba Mercedes,
coas mans agradecidas e os
labios serenísimos
a dar vivas ao seu cristo de
nácar [...]
Por último, ao morrer o día, no preciso instante que Cabanillas describía no seu libro Samos como “hora santa en que ó tanxer dos sinos / o ceo abrindo as portas deixa escoitar os hinos / dos anxélicos coros”, sonaba por toda a parte o chamado “toque de oración”, que Lamas Carvajal retrata así:
O sol morreu; os probes
labradores,
seus eidos e seus montes van
deixando
cansos de traballar;
seus capulos pechando van as
frores,
fanse máis perceutibres os
rumores
e mor a soedá.
A noite chega co seu pardo
manto
salpicado de nubes e de
estrelas,
a lúa saíndo vai;
verten os tristes seu oculto
pranto,
congoxosas suspiran as
fontelas
que bulen polo val.
¡Horas subrimes de
misterios e calma,
de soedades de amor e
poesía!
¿Quen non goza con vós?
Quen non sabe sentir, quen
non ten alma,
en alas de tan prácida
harmunía,
non chega xunto a Dios.
En medio do concerto sin
segundo
que fan as noites dolces e
caladas,
resoa o triste son
das campás, que cal voces
doutro mundo
dobran con misteriosas
bateladas
o toque de oración.
¡Cantas veces de neno unha
pregaria,
cal o espritu dun arcánxel
pura,
chorando, a Dios erguín,
cando dunha eremita
solitaria,
oculta do camiño na
fondura,
ese toque sentín!
Hora solemne cando morre o
día
e resoan nos montes e nos
hortos
cen cántigas de amor
i o místico rumor do ¡Ave
María!,
cando os vivos que rogan
polos mortos
murmuran a oración.
Detense o viaxeiro
reverente,
e pensando nos ceos, o
afrixido,
sinte as coitas pasar;
o infame, trema; cala o
maldicente,
e con respeto, escoitan o
doído
lamento das campás.
Nese metal bendito Dios nos
fala
a cada vez que morre a luz
do día
e vén a soedá;
o sol morreu, a natureza
cala
e din coros de amor ¡Ave
María!
no ceo, terra e mar.
Non sei que voz nin que
secretos lazos
pra decir e xuntar cousas
sin nomes,
ten ese triste son;
pois resoa nas chouzas e nos
pazos,
estremecendo o corazós dos
homes
o toque de oración.
A este “toque de oración”, que fechaba a xornada, chamábaselle tamén “toque de ánimas”. Cabanillas, en No desterro (1913), retrataba o clima de paz e acougo que atravesaba ese instante do día, co son das campás de fondo: “ As ánimas tocan / A xente labrega, / que á paz dos casares / retorna da veiga, / deténse, i a frente ó chan incrinada, / presínase e reza! / A aldea repousa [...]”.
Claro que na poesía galega aparecen tamén campás con toques peculiares e específicos, que non corresponden nin a ceremonias relixiosas nin a instantes dunha xornada calquera do calendario, mais que tamén axudan a facer deste instrumento unha referencia querida e recoñecida pola xente.
É o caso da campá que soa premonitoriamente no poema “Prá Habana”, de Rosalía de Castro, do libro Follas Novas (1880), anunciando o infeliz destino de moitos dos que emprenden a travesía transoceánica como emigrantes: “¡No sembrante a alegría, / no corazón o esforzo, / i a campana harmoniosa da esperanza, / lonxe, tocando a morto!”.
Ou, tamén, o da campaíña da inclusa que evoca Amador Montenegro nun poema publicado no xornal lugués A Monteira, nos finais do século XIX: “Xir’o torno, reso’a campailla, / Escoitas’un baguido: / Unha mai sen entranas abandona / N-aquel istant’un fillo. / Fora, marcha entr’as sombras á esconderse / Aquela fera humana; / Drento; corre unha virxen candorosa / Y ó tenro enfant’abraza”.
Referímonos, igualmente, ao “sino de proa”, esa campá que levaban antigamente os barcos para dar sinais da súa presenza durante a navegación no medio da néboa e que Manuel Antonio menciona no poema “Guarda de 12 a 4”, do seu libro De catro a catro:
“O
sino de proa
emoveita voz astral
zarpou bogando despedidas [...]
A alba intrusa
bateu as catro horas
Era o sino de proa
que
tornaba do Mar”.
Tamén está presente a campá nos grandes reloxios das torres municipais ou catedralicias, marcando como a “Berenguela” compostelá o discorrer das horas.
No poema “O engado das tres”, de Foulas, Manuel Antonio alude a esa presenza:
“As tres da noite
descen da
súa torre
nos seus
tres
longos
pasos
ás prazas
silandeiras
empedradas de sombra
pra solagarse no cuncal da fonte
cheo de eternidades rezareiras”.
Por último, a vida das comunidades monacais tamén encontraba no son da campá a referencia necesaria para a transición entre os diversos labores e angueiras do ora et labora, tocando os “laudes”, os “maitines”, a “hora sexta” e a “hora nona”. Así o pon de manifesto Cabanillas no seu libro Samos (1958):
Día tras noite, da leial
amiga
as bateladas graves e
sonoras,
con ledicia e dozura de
cantiga,
marcan e miden o correr das
horas.
Servidora da Régoa, voz do
Abade,
sempre atenta ó mandado,
sempre alerta,
en tributo á craustral
Comunidade,
labouras, crases e oracións
concerta [...]
E
así o evoca, igualmente, nunha sexteta, con saudades de antigo seminarista en
Mondoñedo, o poeta e sacerdote Xosé Crecente Vega:
"Campaniña
do Convento
oínte
en soños tocar,
cuase
brinquei de contento.
Tocabas
á mañanciña;
despertei
i estaba lonxe...
¡Campaniña!
¡Campaniña!"
Ningún comentario:
Publicar un comentario