O meu adeus ao profesor Alonso Montero

 

Faltaría ao máis elemental dos deberes, o da gratitude, se non escribise unhas liñas en lembranza e homenaxe ao profesor Xesús Alonso Montero, desaparecido en datas recentes despois de noventa e sete anos de frutífera vida.

Sabía del moito antes de o coñecer en persoa, sendo eu aínda estudante no instituto de Viveiro, porque me chegaban estímulos un tanto contrapostos sobre a súa figura e o seu labor. Por unha banda, varios mestres e escritores locais, como meu benquerido Ricardo Timiraos, poñíanme sempre Alonso Montero nos cornos da lúa como docente e como intelectual comprometido coa lingua e cos valores progresistas. Algún profesor mesmo estampou un día no encerado un pensamento de Pedro Petouto, o mestre subversivo alter ego de D. Xesús, para que escribísemos as nosas particulares reflexións sobre ela: “A cultura, abre os ollos; e se non os abre, non é cultura”. Décadas despois, sigo dándolle voltas acotío... Mais, por outra, non faltaban outras persoas por nós tamén respectadas que o acusaban de incitar ao derrotismo na batalla pola dignificación da lingua co seu polémico Informe dramático ou se molestaban con el por transgredir a presuntamente matemática ecuación entre amar a cultura propia e profesar ideario nacionalista.

Aínda que un tanto confuso entre simpatías e antipatías, eu procuraba con degaro títulos da autoría de D. Xesús no almacén da Libraría Celta de Lugo, a onde acudía cada e cando desde Viveiro acompañando a meus pais na procura de material para encadernación. Rebuscando naqueles andeis e a prezos sensibelmente baixos puiden encontrar e adquirir libros que comezaban a facer medrar a miña humilde biblioteca e que son hoxe xoias dela, como a antoloxía Os cen mellores poemas da lingua galega, Galicia vista por los no gallegos, Política e cultura en Galicia 1977, a edición tetralingüe dos poemas galegos de García Lorca ou os tres tomos da Obras Completas de Ramón Cabanillas preparadas por D. Xesús e editadas por AKAL. Lembro con emoción, ademais, o Nadal en que os Reis Magos me trouxeron unha edición de O Divino Sainete currosiano preparada por Alonso Montero, ilustrada por Seoane e editada polas Ediciós do Castro de Díaz Pardo, que tanto se botan de menos e que tamén lle editaron un libro singularísimo, de título que é un poema de seu: Escritores: desterrados, namorados, desacougantes, desacougados...

Cando estando eu xa en quinto de carreira (ano 1990) se produce a circunstancia de ter durante uns meses como docente de Literatura Galega a D. Xesús en persoa, teño a oportunidade de constatar moitas das virtudes sobre as que tanto me tiñan falado (o seu saber enciclopédico, a súa oratoria envolvente, a súa capacidade didáctica), mais, tamén si, algúns feitos antipáticos e discutíbeis, ou así mo pareceron entón: unha clase en que, enfadado por non sei que razón, D. Xesús se dedica a humillar publicamente unha compañeira por ignorar a resposta a certa pregunta sobre o Seminario de Estudos Galegos; unha lectura de Rosalía nesgada e condicionada por unha interpretación marxista excesivamente catequética; un proceso de oposición á propia cátedra de Literatura da USC onde ten como rival ao líder da UPG Francisco Rodríguez e parte do tribunal falta nos seus comentarios e preguntas á máis elemental obriga de ecuanimidade e ponderación entre ambos meritorios aspirantes... Así as cousas, gozo e sufro por igual naquel curso final aquelas clases súas: admiro como se dan e o moito que aprendo nelas, mais prodúceme tamén certa prevención e distancia o personaxe (ou talvez só a súa carauta).

O día en que D. Xesús comezou a render de vez a fortaleza dos meus reparos prodúcese cando nos convoca a un pequeno grupo de estudantes con nota de sobresaliente na súa materia a unha especie de “exame sorpresa” a celebrar no local do Instituto de Estudos Portugueses, na Facultade de Filoloxía en Mazarelos (onde eu estaba a traballar como bolseiro de colaboración ese ano). Faino para determinar por medio desa proba os/as merecedores/as das limitadas matrículas de honra que pode conceder. Creo recordar que entre os aspirantes, canda min, se encontraba Ramón Nicolás, magnífico investigador e divulgador da literatura que encarna, nos meus recordos, o prototipo de “discípulo ideal” de D. Xesús, ao igual que o foron e son bos amigos meus como Miro Villar ou Patricia Arias. O exame é tan “sorpresa” que non hai nin temario previamente fixado nin tempo para preparalo. A tumba aberta. Sabes ou non sabes. E a pregunta que nos toca contestar a todos é que fagamos, sen copia do texto diante, unha glosa explicativa e persoal da letra do poema “Os pinos” de Eduardo Pondal, interpretando os seus símbolos e referencias, aclarando o seu léxico, conectando o seu contido co contexto histórico, político e ideolóxico da súa época, etc. O sorriso e as palabras de satisfacción con que D. Xesús me comunicou que eu estaba entre os afortunados que levaríamos matrícula de honra na súa materia representan aínda hoxe, pasadas décadas, unha das demostracións máis vivas das que podo dar fe para explicar que é o que chega a sentir un profesor/mestre vocacional cando ve frutificar sementes de saber e coñecemento no seu alumnado.

En todo o tempo que veu a seguir, os encontros con D. Xesús fixéronse esporádicos e casuais, mais sempre presididos por un afecto e unha cordialidade reconfortantes. Topeime con el unhas veces nas salas da Fundación Penzol en Vigo, un dos seus sancta santórum para investigar; outras en congresos e xornadas de estudo; outras en recitais de homenaxe ao poeta medieval Xoán de Requeixo, en terras chantadinas; outras aínda en sesións e simposios organizados pola Academia Galega, que el chegou a presidir. Nun deles, celebrado en Cambados en homenaxe a Cabanillas, Alonso Montero felicitou cariñosamente a miña filla Aloia, daquela pequerrechiña aínda, por recitar o poema “Meus irmáns”... Veciño do barrio vigués de Teis, departía ás veces cos meus sogros, Pilar e Emilio, preguntando sempre pola familia e comentando contos e anécdotas do Ribeiro ourensán, terra natal que compartía co meu propio sogro. Cando o centro de ensino en que traballo, o IES A Basella de Vilanova de Arousa, cumpriu o seu primeiro cuarto de século, tiven a honra de presentalo para introducir a súa charla sobre Cervantes.

Loxicamente, lin e aprendín moito desde saír licenciado ata hoxe dos innúmeros traballos que Alonso Montero iría debullando, incansábel, en todos estes anos: as súas achegas os nosos clásicos (especialmente Rosalía, Leiras Pulpeiro e Curros, sobre o que preparou co chorado Xosé Vizoso como ilustrador un precioso volume titulado Curros Enríquez para nenos); sobre escritores do exilio (Luís Seoane, Lorenzo Varela, Celso Emilio Ferreiro...); sobre a musa franquista e a colaboración coa ditadura dunha parte dos nosos literatos (Noriega Varela, Álvaro Cunqueiro e Filgueira Valverde entre eles), sobre loitadores pola República e a democracia (Castelao, Aníbal Otero, Lueiro Rei, Blanco Torres), sobre o galeguismo de posguerra (Piñeiro, Otero Pedraio, Ben-Cho-Shey), sobre a historia da Academia Galega ou sobre a loita por denunciar diante da UNESCO a represión que o franquismo levaba a cabo contra o idioma propio de Galiza.

E se ben non me cadrou escoitalo en Viveiro falar sobre Pasionaria, tiven a honra de ser xulgado e premiado con el propio facendo parte do xurado en dúas edicións do premio “Ánxel Fole”, convocado por El Progreso e a desaparecida Fundación Caixa Galicia.

Unha das derradeiras veces que coincidín en persoa con D. Xesús foi en Viveiro, nunhas xornadas de celebración do centenario das Irmandades da Fala no Teatro Pastor Díaz, en 2016, compartindo mesa co benquerido e admirado Antón Costa. Meu pai estaba xa ben maliño e non puido asistir a ese acto, mais eu sei que tería sido enormemente feliz se escoitase o que Alonso Montero tivo a ben dicir de min aquel día, con xenerosidade excesiva.

A estas alturas non necesitarei dicir a decepción tan grande que sentín cando desde determinados sectores, quixeron poñerlle proa en épocas ben recentes á concesión a Alonso Montero do título de “fillo adoptivo” de Lugo, un recoñecemento honorífico absolutamente merecido por este sabio ancián que deixou innúmeros afectos e discípulos na cidade das murallas e fóra dela. A contrariedade que puideron causar no seu día discutíbeis opinións puntualmente proferidas polo vello profesor non debía ter valido nin pesado tanto como o seu inmenso esforzo intelectual, a súa paixón investigadora, o seu constante exercicio de rescate da memoria histórica e a súa prolífica e impagábel produción bibliográfica, máxime cando todos éramos conscientes do avanzado da súa idade e da débeda colectiva de gratitude que estaba pendente de satisfacer cara á súa persoa. Agora xa foi, o tempo poñerá a cada quen no seu sitio, mais con estas liñas honramos e despedimos unha figura enorme, valiosa e referencial para o porvir. Coa desaparición de D. Xesús, a cultura galega perdeu, sen lugar a dúbidas, un dos seus sabios, mais aí fica o seu legado de palabras, para alimentar o futuro desta Terra.

Boa andanza polos camiños do Alén, vello profesor!

[Publicado orixinariamente no semanario Heraldo de Vivero o 27 de febreiro de 2026]